|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه ايران95/9/16: سياستمدار ايرانشهري يا نيمه دوم يك ديكتاتور؟!
magiran.com  > روزنامه ايران >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 7111
شنبه 29 تير 1398


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID2825
magiran.com > روزنامه ايران > شماره 6375 16/9/95 > صفحه 15 (تاريخ) > متن
 
      


سياستمدار ايرانشهري يا نيمه دوم يك ديكتاتور؟!
به بهانه سالروز درگذشت «محمدعلي فروغي»

نويسنده: مجيد عليپور*

محمدعلي فروغي از مهم ترين شخصيت هاي سياسي تاريخ معاصر است که با وجود باورهاي عميق تجددطلبانه و منش ليبراليش، به سبب روحيه محافظه کاري و رويه عملگرايانه، 40سال از مجموع 67 سال عمر خود را در بالاترين مناصب سياسي از وکالت و رياست مجلس گرفته تا وزارت و نخست وزيري سپري کرد. وي نقشي محوري در انقراض حکومت قاجارها و روي کار آوردن رضاخان ايفا کرد؛ اما باوجود همه خدماتش به دستگاه حکومت پهلوي، به بهانه اي مورد غضب و بي مهري رضاشاه قرار گرفت و به مدت 7سال خانه نشين شد. با حمله ارتش هاي متفقين به کشور در شهريور 1320 که هيمنه رضاشاه به يکباره فرو ريخت و از مجلس انتصابي و دولتمردان سرسپرده او نيز کاري برنمي آمد؛ رضاشاه شخصاً به در خانه فروغي رفت تا بلکه به سبب تجربه و هوش سياسي بالاو البته مناسبات ويژه اش با دولتمردان انگليسي توافق هايي مرضي الطرفين به دست آيد و خطر بيرون رفتن حکومت از چنگ خاندان پهلوي برطرف شود.
    محمدعلي فروغي (1254-1321 خورشيدي) ملقب به ذُکاءالمُلک دوم روشنفکر، مترجم، اديب، فيلسوف، تاريخدان و سياستمدار مشهور ايراني است که داوري درباره زندگاني و فعاليت هاي او نمونه آشکاري است از داوري زردشتي گونه ايرانيان! همان گونه که ايرانيان باستان همه عالم را به دو ساحت خير و شر تقسيم کرده بودند و تحولات عالم را جز ستيز دائمي ميان ديوها و فرشته ها نمي ديدند، گويي اين گونه از ارزش داوري چنان در تار و پود انديشه آنها تنيده شده که به دشواري بتوانند در مورد يک شخصيت يا پديده تاريخي، سياسي، اجتماعي و... ديدگاهي نسبي گرايانه از خود نشان دهند. از اين رو معمولاً روايت هايي مورد استقبال عموم قرار مي گيرد که در آن به صراحت تکليف مخاطب درباره خير مطلق يا شر مطلق بودن پديده يا شخصيتي مشخص شده باشد.محمدعلي فرزند محمدحسين فروغي (ذکاءالملک اول) بود که در دوره مظفرالدين شاه نخستين روزنامه غيردولتي داخل کشور را منتشر کرد و فروغي جوان نيز در آن مقاله مي نوشت. وي که از برجسته ترين دانش آموختگان دارالفنون و از 17سالگي استاد تاريخ و فلسفه آنجا بود، به سبب تسلطش به زبان هاي فرانسوي، انگليسي، عربي و تا حدي آلماني به ترجمه و تاليف کتاب هاي گرانبهايي در زمينه حقوق، علم سياست و اقتصاد دست زد که هر يک از اين کتاب ها براي ماندگار کردن نام او کافي بودند. همچنين از فروغي آثار ارزشمندي از تصحيح برجسته ترين متون ادب فارسي و ترجمه و تاليف کتاب هايي ارزشمند در باب تاريخ، علم سياست و فلسفه برجاي مانده است که نشان از ميزان پشتکار و شدت علايق علمي و ادبي اوست. خود وي مي نويسد: «اين جانب که همه عمر گرفتار مشاغل دولتي بودم از آنجا که به علم و معرفت عشق داشتم و نيز اشتياق به اينکه تا بتوانم کار تحصيل علم را بر دانش پژوهان آسان کنم تفنن و تفريح خود را در تاليف و ترجمه کتب يافتم و از جمله هوس ها که در دل پروردم اين بود که حکمت قديم و جديد را به دسترس طالبان علم بگذارم.»
    فروغي به زبان و ادب فارسي عشق مي ورزيد و آن را آينه تمام نماي فرهنگ قوم ايراني مي دانست. همين علاقه و اعتقاد بود که باعث شد در دوره رضاشاهي باني فرهنگستان ادب فارسي شود و به احياي زبان فارسي و پيراستنش از لغات بيگانه همت بگمارد. برخلاف باور برخي، فرهنگستان تحت مديريت او براي پالايش زبان فارسي از واژگان عربي ايجاد نشده بود بلکه خود فروغي اصرار داشت نه تنها استثنايي بين کلمات عربي و اروپايي نيست بلکه اگر واژه اي از عربي در زبان فارسي وجود دارد که هم زيبا و شيواست و هم معادل فارسي بهتري ندارد، نبايد براي آن جايگزين سازي کرد. البته اين به معناي انکار گرايش ناسيوناليستي و باستان گرايانه او نيست و برخي آراي او مثلاً در نطقي که به مناسبت تاجگذاري رضاشاه ايراد کرد يا پاره اي از اقداماتش مانند برگزاري جشن هزاره فردوسي، تشکيل انجمن آثار ملي، تجديد ساختمان آرامگاه حافظ و تعمير بناي سعدي و... نشان داد که مجدانه در پي ايجاد يک گفتمان ناسيوناليستي باستان گرا در ايران است.
    با اين حال علايق و فعاليت هاي علمي و ادبي فروغي تنها چهره او نبود. چهره دوم فروغي فعاليت هاي گسترده سياسي او در برشي بسيار حساس از تاريخ ايران است. فروغي در کنار برخي شخصيت هاي سياسي ديگر بويژه تيمورتاش و علي اکبر داور از مهم ترين عناصر برکشيدن رضاخان به سلطنت بودند و بدون ترديد بدون همراهي اينان رضاخان نمي توانست بساط سلطنت قاجاريه را به چنان سادگي برچيند و برنامه هايش را (که در حقيقت برنامه هاي همين جمع بودند) اجرايي کند. به توصيف يکي از رجال «فروغي شخصيتي شيفته اروپائيان ولي مردي خردمند، قابل اعتماد و با حسن نيت بود.» وي همچنان که شيفته فلاسفه سياسي انگليس بود نسبت به نقش بريتانيا در تحولات جهاني نظر کاملاً مثبتي داشت؛ از اين رو به نظر مي رسد در برنامه بريتانيا براي کنار نهادن قاجارها و روي کار آوردن يک ديکتاتور نظامي نقشي محوري به او محول شده باشد. اهميت فروغي در روي کار آمدن رضاخان تا بدان حد بود که وي با تيمورتاش (دست راست رضاخان) در روز مراسم تاجگذاري رضاشاه در يک کالسکه سوار بودند. نطق تاجگذاري را هم او خواند و بلافاصله از سوي رضاشاه به مقام نخست وزيري منصوب شد. اين موضوع از مناقشه برانگيزترين موارد در کارنامه سياسي فروغي است که چگونه فروغي ليبرال و اديبي که معلم مخصوص سلطان احمدشاه قاجار بود و به باور بسياري روحيه دموکرات احمدشاه بابت تاثير عميقي بوده که از اين معلم خود پذيرفته بود، اکنون جاده صاف کن استبداد و ديکتاتوري يک نظامي کم دانش گشته که در دوره او بساط مشروطيت، انتخابات، روزنامه ها و نهادهاي مدني مستقل يا به صورت کامل برچيده شد يا جز نام و صورتي از آن باقي نماند؟
    صرفنظر از تحليل هاي جماعتي که وقايع تاريخ معاصر را جز در بستر توطئه فلان فرقه و نقشه هاي بهمان کشور خارجي تفسير و روايت نمي کنند؛ لازم است به اين نکته توجه شود که محمدعلي فروغي جزو آن دسته از روشنفکران وقت بود که با مشاهده هرج و مرج سياسي ناشي از به بن بست رسيدن طرح مشروطه خواهي به اين نتيجه رسيده بودند که اساساً مشروطيت و دموکراسي در جوامعي چون ايران پيش نياز مهمي به نام امنيت و يکپارچگي ملي دارد. ايده موسوم به «استبداد منور» که بر اساس آن از روي کار آمدن يک ديکتاتور مصلح حمايت مي شد تا به وسيله او و با اعمال سياست مشت آهنين، نيروهاي گريز از مرکز را به اطاعت واداشته و موانع تاريخي تجدد را از سر راه بردارند محصول فعاليت هاي فکري همين بخش از روشنفکران ايراني بود. اما نکته اي که اين جماعت نسبت آن بي توجهي کردند ذاتِ قدرت مطلقه بود که نه شريک مي پذيرفت و نه رقيب! حتي اگر آن شريک؛ اديب وطن دوست، سياستمدار محافظه کار و فيلسوف سرد و گرم چشيده اي چون فروغي باشد که برخي او را به سبب همين ويژگي ها نيمه مکمل رضاشاه مي دانند. تماميت خواهي و استبداد مطلقه رضاشاه باعث شد تا آن هسته اصلي به قدرت رساندن و تثبيت قدرت مطلقه بتدريج گرفتار شک و غضب ديکتاتور شوند. تيمور تاش در زندان کشته شد، علي اکبر داور خودکشي کرد و فروغي به سبب وساطت به نفع داماد خود که به ناحق گرفتار حکم اعدام شده بود، مغضوب و با توهين و تمسخر شاه که او را «زن ريش دار» خواند، خانه نشين شد. برخي صاحبنظران معتقدند با توجه به اينکه فروغي سال ها نظريه پرداز حکمراني دموکرات و ليبرال بود و با توجه به مسئوليت ذاتي او بابت روي کار آوردن رضاشاه، او نه تنها نمي بايست با شاه در تعطيل کردن روزنامه ها و انجمن ها و از معنا تهي کردن مشروطيت همراهي مي کرد بلکه مي بايست در مقابل چنان اقداماتي اعتراض مي کرد و مقاومت درخوري انجام مي داد. موضوعي که بعدها از سوي نزديک ترين کسانش هم مورد سرزنش قرار گرفت. اما فروغي که سياستمداراني چون مصدق را «هوچي و انتريک باز» مي دانست، در دفاع از خود پاسخ گفته بود: «گول خوردم. اين مرد در ابتداي سلطنت دم از قانون مي زد و مي گفت همه کارها بايد در پناه قانون باشد، نبايد کسي کار غيرقانوني انجام دهد. حال فهميدم که آن گفته ها و تظاهرات براي اغفال بنده و امثال بنده بوده است.»
    
    *دانشجوي دکتراي تاريخ
    
    سياستمدار ايرانشهري يا نيمه دوم يک ديکتاتور؟! / به بهانه سالروز درگذشت «محمدعلي فروغي»
    


 روزنامه ايران، شماره 6375 به تاريخ 16/9/95، صفحه 15 (تاريخ)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 28 بار
    



آثار ديگري از "مجيد عليپور"

  تروريسم آرمانخواه / 15 فروردين 1350 - افشاي ماجراي سياهكل از سوي ساواك
مجيد عليپور*، ايران 16/1/97
مشاهده متن    
  رفع كدورت از ذهن اعليحضرت! / 16 اسفندماه سال 1329، سالروز ترور حاجعلي رزم آرا
مجيد عليپور*، ايران 19/12/96
مشاهده متن    
  وزيري براي اصلاحات ارضي / نگاهي به زندگي و كارنامه سياسي حسن ارسنجاني
مجيد عليپور*، ايران 24/11/96
مشاهده متن    
  پايان قاجار و افول «خان سالاري»
مجيد عليپور*، ايران 28/9/96
مشاهده متن    
  در ميانه بازي ابر قدرت ها / بازخواني جنبش جنگل و تلاش هاي ميرزا كوچك خان
مجيد عليپور، دنياي اقتصاد 20/9/96
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
مجله پژوهش هاي دانش زمين
متن مطالب شماره 38، تابستان 1398را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است