|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد95/12/28: مكتبي به نام مصدق
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 3772
شنبه بيست و هشتم اسفند ماه 1395



خدمات سايت




 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 3772 28/12/95 > صفحه 8 (سياستتنامه) > متن
 
      


تاريخ 
مكتبي به نام مصدق
نشست «فرهنگ، اقتصاد، سياست و نهضت ملي ايران» با سخنراني هاشم آقاجري و محمد مالجو

نويسنده: عاطفه شمس
موحد، محمدعلي: خواب آشفته نفت: ج١: صص ٥-١٣٤: تهران: نشر كارنامه. ١٣٧٨

مبناي نهضت ملي، احياي يك هويت جمعي بر اساس خودباوري و نوعي ناسيوناليزم انساني، مدني و دموكراتيك بود
    ٢٩ اسفند ١٣٢٩ شمسي
     ٦٦ سال پس از ملي شدن صنعت نفت

    
    ٦٦ سال از روزهاي پرالتهاب اسفندماه ١٣٢٩ مي گذرد. روزهايي كه ملت ايران كوشيد نفت خود را ملي كند.
    
    متن تصميم مورخ ١٧ اسفندماه سال ١٣٢٩ كميسيون مخصوص نفت از اين قرار بود:
     «نظر به اينكه ضمن پيشنهادات واصله به كميسيون نفت پيشنهاد ملي شدن صنعت نفت در سراسر كشور مورد توجه و قبول كميسيون قرار گرفته و از آنجايي كه وقت كافي براي مطالعه در اطراف اجراي اين اصل باقي نيست، كميسيون مخصوص نفت از مجلس شوراي ملي تقاضاي دو ماه تمديد مي نمايد.» مجلسين شورا و سنا با تاييد نظر كميسيون دو تبصره بر آن اضافه كردند: تبصره اول به كميسيون اجازه مي داد كه در صورت لزوم از كارشناسان داخلي و خارجي دعوت كند و از نظر آنان كمك بگيرد. تبصره دوم به نمايندگان مجلس حق مي داد كه پيشنهادها و نظريات خود را ظرف مدت ١٥ روز به كميسيون بدهند و براي توضيح مطالب خود در جلسات كميسيون حضور يابند.
     مقصود از پيشنهاد ملي شدن كه «مورد توجه و قبول كميسيون قرار گرفته» پيشنهادي است كه در ٨ آذرماه ١٣٢٩ به امضاي پنج نفر: دكتر مصدق، حائري زاده، صالح، مكي و دكتر شايگان، به كميسيون مخصوص داده شد ولي در آن تاريخ به تصويب نرسيد و همچنان معلق باقي ماند. با تصميمي كه كميسيون مخصوص نفت در ١٧ اسفندماه سال ١٣٢٩ گرفت و ١٨ نفر اعضاي كميسيون آن را امضا كردند پيشنهاد مورخ ٨ آذرماه از تعليق درآمد و قبول شده تلقي گرديد.
    
    از اين پيشنهاد بعدها به عنوان اصل ملي شدن نفت ياد شده و همان است كه در تمام دوران حكومت دكتر مصدق اساس و مبناي مذاكرات بود و ما نظر به اهميت موضوع متن پيشنهاد را در اينجا مي آوريم:
     «به نام سعادت ملت ايران و به منظور كمك به تامين صلح جهاني امضاكنندگان ذيل پيشنهاد مي نماييم كه صنعت نفت ايران در تمام مناطق كشور بدون استثنا ملي اعلام شود يعني تمام عمليات اكتشاف، استخراج و بهره برداري در دست دولت قرار گيرد.»١
     گروه فرهنگ، تاريخ و پژوهش هاي ميان رشته اي با همكاري پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، در چهارمين نشست خود با عنوان «فرهنگ، اقتصاد، سياست و نهضت ملي ايران» با سخنراني هاشم آقاجري استاد تاريخ دانشگاه تربيت مدرس و محمد مالجو اقتصاددان، به بحث درباره دكتر مصدق و رخدادهايي كه منجر به ملي شدن صنعت نفت شد: پرداخت. آقاجري، با بيان اينكه امروز نهضت ملي ايران را بدون نام مصدق نمي توان شناخت گفت نهضت ملي در چارچوب مكتب مصدق فقط يك نهضت اقتصادي يا چالش و چانه زني بر سر مقداري كم يا زياد عوايد نفتي نبود بلكه مكتب احياي مشروطيت و اهداف مشروطيت در همه زمينه ها و البته حول يك مبارزه ضد استعماري در مقابل كمپاني نفتي انگليس و دولت متبوع آن بود. مالجو نيز به سوالي پرداخت كه همواره ذهن تحليلگران زيادي را به خود مشغول داشته است: اينكه چرا مردم در جريان كودتاي ٢٨ مرداد، از خود رفتار منفعلانه نشان دادند.
     وي تاكيد كرد در آن زمان گرچه ما به يكسري مسائل آگاه بوديم اما زمان لازم داشتيم تا آنها را به تجربه بگذاريم و جزيي از تربيت ما شود. ديناميكي كه جامعه ما هميشه بر اساس آن عمل كرده، آزمون و خطا است. البته انديشه هاي فلسفي در آن وجود داشته و شخصيت هاي بزرگي نيز داشته ايم اما آنها متغيرهاي اصلي نبوده اند. جامعه ما در زمان كودتاي ٢٨ مرداد، در واقع، تعريفي از اين مفهوم بود يعني به لحاظ رفتار مدني و برخورداري از يك فرهنگ مدني در عمل، در حدي نبود كه خودجوش به صحنه بيايد و چشم به راه دستور پيشرو نباشد.در ادامه گزارشي از اين نشست را مي خوانيد.
    
    
    ثمرات فرهنگي نهضت ملي
     هاشم آقاجري *

    نهضت ملي، در يك چشم انداز وسيع، فاز تكاملي جديد در ادامه پروژه انقلاب مشروطيت بود. مشروطيت، از يك جهت پروژه و از جهتي پروسه بود كه الزاما پروسه و فرآيندي كه طي شد، به خصوص از بعد از قرارداد ١٩١٩ وثوق الدوله، كودتاي سوم اسفند ١٢٩٩ و بالاخره استقرار سلطنت آمرانه و اقتدارگراي شبه مدرنيستي رضاشاهي، دقيقا با آن طرح و پروژه اي كه به خصوص در متن قانون اساسي مشروطه به لحاظ حقوقي نهادينه شده بود، همخواني نداشت. براي اينكه ارزيابي درستي از نهضت مشروطيت داشته باشيم بايد به سرشت و اهداف جنبش مشروطيت، ارجاعي بدهيم. به طور خلاصه، جنبش مشروطيت و پروژه اي كه نهايتا به صورت يك متن حقوقي درآمد، از يك سو خواهان نفي استبداد و استقرار نوعي حكومت مردمي، سپردن حق تغيير سرنوشت مردم به دست آنها، تحديد و ضابطه مند كردن سلطنت، ايجاد نهادهاي انتخابي و دموكراتيك مثل پارلمان و انجمن هاي ايالتي-ولايتي و در يك كلمه آزادي و دموكراسي براساس حكومت قانون و بعد بر مبناي اين دو، خواهان دستيابي به استقلال ملي، قطع نفوذ و سلطه استعماري قدرت هاي بزرگ و بعد نيز فايق آمدن بر عقب ماندگي تاريخي ايران در زمينه هاي گوناگون بود. حكومت قانون، استقلال، آزادي، نوعي بازتوليد عادلانه منابع و در مجموع، پيشرفت و توسعه و ترقي ايران در زمينه هاي مختلف، هسته سخت و اصلي پروژه مشروطيت بود. پروژه اي كه بايد دولت- ملت سازي مدرن را نيز انجام بدهد و همه اين اهداف را در چارچوب آن، به وجود آورد. پروژه ملت- دولت سازي نهادينه شده در متن حقوقي مشروطيت نيز پروژه اي بود با سرشت ملي، دموكراتيك و مدني: به عبارت ديگر، مشروطيت مي خواست دولت- ملت مدرني بسازد و ايران را به مثابه يك واحد بزرگ همبسته و بر مبناي آزادي ها و حقوق برابر-قانوني آحاد ايرانيان و مشاركت آنها و تاسيس نهادهاي دموكراتيك مثل پارلمان، انجمن ها و همين طور مطبوعات آزاد، اتحاديه ها، تشكل ها و نهادهاي مردم نهاد در زمينه هاي مختلف، از ايران يك ملت نوين بسازد.
     ناسيوناليزمي كه در مشروطيت مطرح بود غيرنژادپرستانه و دموكراتيك و مدني بود كه مي خواست وحدت ايران را در كثرت قومي و زباني متجلي سازد. اين پروژه البته در ميانه راه عملابه يك پروژه ناتمام تبديل شد. با فرآيندي كه در اثر تحولاتي كه بعد از به توپ بستن مجلس اتفاق افتاد و بعد از بي تجربگي كه جناح هاي مختلف مشروطه خواه بعد از مجلس دوم از خود نشان دادند و به دليل دخالت هاي قدرت هاي امپرياليستي به خصوص روسيه و انگليس و عقد قراردادهاي مختلف درباره تقسيم ايران مثل قرارداد ١٩٠٧ و ١٩١٥ و بعد جنگ جهاني اول و قحطي و بيماري و فاجعه بزرگي كه در جريان آن جنگ بر سر ايران آمد و بالاخره، كودتاي سوم اسفند و استقرار رژيمي كه در جهت اهداف انگليسي ها براي سد نفوذ بلشويزمي كه در روسيه بر سر كار آمده بود براي تضمين نفت و تداوم قرارداد دارسي در زمان رضاشاه، فرآيند مشروطيت در عمل از پروژه آن فاصله گرفت و آنچه در اين دوره اتفاق افتاد حفظ پوسته اي از مشروطيت در زمينه هاي سخت افزاري مثل احداث راه آهن، دانشگاه، وارد كردن برخي كارخانه ها و صنايع و مانند آنها و از بين بردن هسته دروني و اصلي مشروطيت بود.
    
     نهضت ملي و مكتب مصدق
     باوجود ١٣ سال تبعيد در دوره رضاشاه و پس از خانه نشيني به دليل مخالفت با اقدامات غيرقانوني انجام شده در تغيير سلطنت بعد از مجلس پنجم و ششم، در مجلس چهاردهم و بعد شانزدهم زمينه هايي فراهم شد كه دكتر مصدق به عنوان يكي از چهره هاي مشروطيت، مجددا وارد صحنه مبارزه ملي و آزاديخواهانه ايران شود و ما امروز نهضت ملي ايران را بدون نام مصدق نمي توانيم بشناسيم. من نام مكتب نهضت ملي را مكتب مصدق مي گذارم: نهضت ملي در چارچوب مكتب مصدق فقط يك نهضت اقتصادي يا چالش و چانه زني بر سر مقداري كم يا زياد عوايد نفتي نبود بلكه مكتب احياي مشروطيت و اهداف مشروطيت در همه زمينه ها و البته حول يك مبارزه ضد استعماري در مقابل كمپاني نفتي انگليس و دولت متبوع آن بود.
     با اينكه ظاهر نهضت ملي و مساله اصلي مورد مناقشه مساله نفت بود اما مي دانيم كه دكتر مصدق در واقع، براي مواجهه با اين مساله به خوبي مي دانست كه بايد ابعاد گوناگون را براي برقراري اتصال و از بين بردن انقطاعي كه در تحول بينا نسلي بعد از مشروطيت تا دهه ٢٠ اتفاق افتاده بود، در نظر داشته باشد: لذا مبناي نهضت ملي و مكتب مصدق احياي يك هويت، روح جمعي و ملي براساس خودباوري و نوعي ناسيوناليزم انساني، مدني و دموكراتيك بود. ملت ايران بايد با وجود تحقيري كه شده بود دوباره به خود برمي گشت و احساس مي كرد كه به عنوان يك ملت با يك سابقه تاريخي و تمدني بسيار بزرگ، مي تواند و براي اينكه اين توانستن را نشان دهد بهترين مورد صنعت نفت بود. اگر ايرانيان مي توانستند صنعت نفت را به عنوان پيچيده ترين صنعتي كه در آن زمان در ايران و خاورميانه و آسيا وجود داشت بعد از خلع يد، خود اداره كنند مي توانستند توانايي خود را در جهان جديد پسا جنگ جهاني دوم نشان دهند. بر مبناي اين هويت كه اصلابا اسلام در تضاد نبود و اسلاميت و ايرانيت نيز در سخنان مصدق به عنوان سنتز هويت تاريخي ايرانيان را در طول ١٤٠٠ سال ساخته بود، مكتب مصدق و نهضت ملي در سياست خارجي و در راستاي استقلال طلبي اين نهضت تز موازنه منفي را مطرح كرد.
    
     نمادسازي وارونه دهه هاي اخير ايران
     مصدق نماينده بزرگ اين نظريه است كه البته پيشينياني نيز همچون مدرس، اميركبير، قائم مقام و نمايندگان راستين ايران و ايراني داشت كه ناسيوناليست هاي آزاديخواه و ضد استعمار و دموكراتيك و مدني و در عين حال انساني و انسان دوستي بودند. مصدق در حوزه سياست داخلي تز اصلاحات انتخاباتي و احياي اصول آزاديخواهانه و حقوق اساسي ملت را در قالب لايه ها و اقدامات مختلف اتخاذ كرد. گرچه در يكي- دو دهه اخير شاهد نوعي نمادسازي وارونه در ايران هستيم، به اين معنا كه قهرمانان اصيل ملت ايران در زمينه هاي استقلال و آزادي و عدالت به حاشيه رفته و قهرماناني كه به نوعي قابل مقايسه با مصدق نيستند مطرح شده اند. شما مصدق را با قوام السلطنه مقايسه كنيد كه در سال هاي اخير عده زيادي طرفدار او شده اند: كسي كه براي رسيدن به قدرت حاضر است وارد لابي با سفارتخانه هاي خارجي و انگليس شود، كسي كه هيچ اعتقادي به آزادي، دموكراسي و حقوق مردم ندارد و بنابراين، بعد از رسيدن به نخست وزيري در مجلس پانزدهم، تلاش وسيعي مي كند تا با ساختن حزب دموكرات و تقلب در انتخابات، يك مجلس فرمايشي مطيع بسازد و منويات خود را پيش ببرد. از كساني مثل سيد ضيا عبور مي كنيم كه نسبت به قوام، اوضاع بدتري دارد. اما با تقي زاده مقايسه كنيد: كسي كه با اينكه جزو رهبران صدر مشروطيت بود متاسفانه - به اعتراف خود- به عنوان وزير دارايي رضا شاه به آلت فعلي تبديل مي شود و يكي از ننگين ترين قراردادهاي تاريخ معاصر ايران را به امضا مي رساند و بعد خود او وقتي در مجلس به او اعتراض مي شود، مي گويد: چاره اي نداشتم من، آلت فعل بودم، فاعل شخص ديگري بود. دكتر مصدق به عنوان قهرمان بزرگ نهضت ملي و معلم بزرگ مكتبي به نام مكتب مصدق در همان هفته ها و روزهاي اولي كه به نخست وزيري مي رسد: به قوه قضاييه بخشنامه مي كند كه هر بدگويي و انتقادي از سوي هر كس عليه من و دولت من گفته شد، حق اينكه او را تحت تعقيب قرار دهيد نداريد. آزادي هاي دموكراتيك در كنار اصلاحات اقتصادي كه يك وجه مغفول مانده در بررسي نهضت ملي و مكتب مصدق است و همچنين تز اقتصاد منهاي نفت، مي توانست به تدريج ما را از چرخه باطلي كه در آن گرفتار بوديم و هستيم خلاص كند زيرا نفت مي تواند بسته به رفتار دولت ها نعمت و مي تواند بلاي جان ملتي نيز باشد.
    * استاد دانشگاه تربيت مدرس
    
    
    چرايي رفتار منفعلانه جامعه كودتاي ٢٨ مرداد
    محمد مالجو **

    موضع بحث من بسيار جزيي است و در سال هاي اخير همواره به عنوان يك سوال براي خود من و دانشجويانم مطرح بوده است. اينكه چرا مردم در جريان كودتاي ٢٨ مرداد، از خود رفتار منفعلانه نشان دادند. من درباره اين موضوع و نظرياتي كه درباره آن وجود دارد و آنچه خود به آن رسيده ام بحث خواهم كرد. مي دانيم كه در اين روز، عده اي با چماق به سمت دفاتر و مراكز اداري راه مي افتند و بر اساس آنچه كه در كتاب هاي تاريخي آمده اوباش و افراد شعبان جعفري تا ساعت ١٠ حمله مي كنند -كه البته شعبان جعفري تا ظهر در زندان بوده است- و از آن به بعد اوضاع به دست ارتش مي افتد و آنها به تدريج بيرون مي آيند.
     در تعدادي از مصاحبه ها از جمله يكي از مصاحبه هاي خود مرحوم داريوش فروهر آمده كه وقتي او را وسط معركه مي بينند كه كناري ايستاده، به او حمله ور شده و به سختي كتكش مي زنند. او مي گويد اين گروه حدود صد نفر بودند و از اين تعداد حدود ٨٠ نفر پليس و شايد حدود بيست نفر لباس شخصي بودند. در اين روز مردم به تماشا ايستاده بودند و بنا بر روايت انور خامه اي خيلي ها با بهت زدگي و سكوت فقط نظاره گر بودند.
     او مي گويد من مي دانم همه آنها طرفدار مصدق بودند اما يك نفر از آن جمعيت بيرون نيامد شعار زنده باد مصدق سر دهد. اين بهت زدگي تنها در مردم نبود بلكه در اطرافيان مصدق و حتي كساني كه در خانه او بودند نيز وجود داشت. من با اين روز كار دارم: به هر حال كار با ارزش جنبش ملي شدن صنعت نفت انجام شده بود اما اين رفتار منفعلانه مردم در برخي از بزنگاه ها هنوز جاي پرسش و تامل دارد. در قيام ٣٠ تير با انرژي آمدند در مشروطه نيز تعدادي شهيد شدند اما وقتي مجلس به توپ بسته شد عده زيادي حتي از رهبران انقلاب مشروطه مثل سيد محمد طباطبايي در لاك خود فرو رفتند. ناظم الاسلام گزارش اين افراد را مي دهد و اينكه خود او چقدر افسرده شده است. اين افسردگي در مردم ايران و حتي در سخنان آيت الله ناييني نيز وجود دارد و در نتيجه آن بود كه گفتمان قانون خواهي در مقابل مشروطيت به گفتمان تامين امنيت در دوره رضاخان تبديل شد. اين افسردگي هميشه وجود داشته يعني يك انفجار و به دنبال آن، افسردگي بوده است.
    
     جامعه ايران، كلنگي نيست
     من با اين تئوري كه مي گويد جامعه ايران كلنگي است و با اين توجيه ما را در يك سيكل باطل مي اندازد موافق نيستم. براي اينكه بتوانيم جايگاه رفتار مردم ايران را در روز ٢٨ مرداد بررسي كنيم بايد به يك نظريه برسيم كه قادر باشد رفتار مردم را از مشروطه تا به امروز، در يك نگاه ساختاري كلان بررسي كند. طبق اين نظر، رفتار جامعه ما رو به جلو است. بعد از اينكه تبيين شد، مشخص مي شود كه وزن جايگاه رفتار مردم در لحظه اي از تاريخ چقدر است يا چگونه مي توان آن را ارزيابي كرد. بنابراين، من قصد ندارم با نگاه كاركردگرايي صرفا اين مقطع را برش زده و بررسي كنم كمااينكه با حوادث آن روز، اين گونه نيز رفتار شد. به هر حال، طرفداران سلطنت، ٢٨ مرداد را روز قيام ملي ناميدند و هر سال آن را جشن مي گرفتند مخالفين نيز علاوه بر اينكه امريكا، انگليس، دربار و بخشي از روحانيت و به خصوص انفعال حزب توده كه از امكانات بيشتري برخوردار بود را مقصر مي دانند، بخشي از تقصير و انفعال را نيز بر عهده مردم مي گذارند. اين موضوع را ما چگونه بايد ببينيم: در اين ميان، مدتي است يك نظريه آمده مربوط به داريوش بايندر كه تقريبا صورت مساله را حل مي كند و اگر درستي نظريه او را بپذيريم، پاسخ خود را گرفته ايم. او ميانه را مي گيرد: به اين معنا كه مي پذيرد كودتايي بوده كه امريكايي ها آن را طراحي كرده و پشت آن بوده اند اما از نظر او، در آن روز شكست خورد و ديگر تمام شد ولي در روز موعود يعني ٢٨ مرداد اين مردم بودند كه به دليل ترس از كمونيستي شدن ايران و... به پيروزي كودتاچي ها وجه ملي دادند، پس مردم منفعل نبودند. او گزارش هاي ديگر مثل گزارش كروميت روزولت كه مامور ارشد سازمان سيا و كارگردان كودتا بود را باور ندارد و معتقد است او داستاني مثل فيلم هاي هاليوودي نوشته است.
    
     منافع ما در برابر منافع همه دنيا
     ديدگاه هاي زياد ديگري نيز وجود دارد اما به امروز برگرديم. دو رييس جمهور يعني بيل كلينتون و اوباما شركت در كودتا را پذيرفته اند و وزير خارجه كلينتون، آلبرايت بابت آن عذرخواهي كرده است. اگر ما يك دولت قوي داشتيم مي توانست از امريكا خسارت بگيرد يعني اگر جاي ما با امريكا عوض مي شد و اين شراكت در سقوط يك دولت ملي از سوي ما انجام مي گرفت حتما آنها خواهان خسارت و جريمه مي شدند. همچنان كه در برخي مواقع با حدس يا توهم طرفداري ما از برخي جريانات، ميلياردها دلار ما را بلوكه كردند. پس يك دولت نمي تواند رسما يك مساله تاريخي را بپذيرد علاوه بر اينكه خيلي مهم است. بعد از كودتا، زاهدي از اللهيار صالح مي خواهد كه به سفارت خود در امريكا ادامه دهد اما او امتناع كرده و مي گويد تا به امروز من از پله هاي اين سفارت بالارفتم و گفتم مصدق چنين و چنان است، چهره ملي است و ما در حال پيشرفت هستيم، حال حرف هاي خود را پس بگيرم؟ ١٠ روز بعد نيز نزد آيزنهاور مي رود تا استعفاي خود را اعلام و خداحافظي كند، چون پيش از اين در دوره اي با يكديگر همكلاسي بودند. او مي گويد آيزنهاور معمولاچنين مواقعي پنج دقيقه وقت مي گذاشت اما ديدار ما ٤٥ دقيقه طول كشيد. آيزنهاور شروع به تعريف كردن از مصدق كرد. به او گفتم همين ١٠ روز پيش بود كه شما او را له كرديد. آيزنهاور پاسخ داد مصدق البته آدم بزرگي بود اما شما دو مساله را با يكديگر اشتباه مي گيريد: من از لحاظ شخصي از مصدق تعريف مي كنم اما وقتي پاي منافع امريكا به ميان بيايد من بايد كل دنيا را جمع كنم و به ملتم بدهم. اللهيار صالح مي گويد كه در اين وقت من به گريه افتادم. يعني رييس جمهور وقت امريكا و رييس جمهورهاي بعدي آن بايد دروغ بگويند، همه اينها داستان هاي هاليوودي باشد تا نظريه آقاي بايندر درست از آب دربيايد! اين باوركردني نيست.
    
     پروسه تفكيك ناپذير نهضت ملي
     اگر نهضت ملي را يك پروسه تلقي كنيم، هيچ جزيي از آن از بقيه اجزا قابل تفكيك نيست. به شهادت اسناد و مدارك معتبر آن روزگار كه اسناد منتشر شده انگليسي نيز آن را تاييد مي كنند، درست بعد از قيام ٣٠ تير ١٣٣١ آنها كليد كودتا را مي زنند و در ششم مردادماه يعني يك هفته بعد از مصدق و تشكيل دولت او، سفارت انگليس در تهران از وزير امورخارجه خود مي خواهد كسي را پيدا كند تا در ايران، نقش ژنرال نجيب در مصر را بازي كند تا از طريق كودتا، مصدق كنار برود. آنها چهار نفر را معرفي مي كنند اما مي گويند كه زاهدي از همه مهم تر است گرچه او نيز خيلي آدم قوي اي نيست.
     مظفر بقايي نيز كه در بين ايراني ها يك چهره بسيار مرموز بود در كيهان ٢١ مهر ٣١ رسما اعلاميه يك دولت را چاپ مي كند كه كودتايي توسط او به همراه كانون افسران بازنشسته كشف شده و ماجرا شروع مي شود: مخالفت آيت الله كاشاني و بعد ٩ اسفند كه قرار بود به طور خودجوش ايشان را به قتل برسانند و قبل از آن، قيام ابوالقاسم خان بختياري كه به تحريك زاهدي شكل گرفت. بعد از ايجاد اين همه درگيري، بزرگان مجلس و ديگران جمع مي شوند و تصميم مي گيرند هياتي را ايجاد كنند تا اختلافات مصدق و شاه حل شود. اين هيات كه فقط سه نفر از آنان طرفدار مصدق و بقيه همگي طرفدار دربار و كاشاني بودند به اين نتيجه مي رسند كه شاه طبق قانون اساسي مشروطه بايد سلطنت كند و فاقد مسووليت است اما در آخر، بقايي زير بازي مي زند و فراكسيون آنها مجلس را از اكثريت مي اندازد
     و به قدري جنجال مي كنند كه اين تصميم عملي نمي شود. اگر به نتيجه مي رسيد، مشكل حل مي شد و به كودتا نيز نمي رسيد.
     حل نشد و نبايد حل مي شد زيرا در واقع، ادامه اين پروژه، قتل افشار طوسي بود كه هر دو مورد را خود مظفر بقايي كارگرداني كرد و راديو ايران در آن زمان، ٢٨ صفحه اتهامات مظفر بقايي را براي مردم خواند. مسجل بود كه دست زاهدي نيز در كار بود و هرچه جلوتر بياييم همه اينها به هم مرتبط هستند. گزارش كروميت روزولت با خاطرات ثريا همسر شاه و خواهر شاه همه با هم همخواني دارد و ممكن نيست كه همه با هم دروغ باشند. ثريا مي گويد كه ١٣ مرداد ماه، روزولت با شاه ملاقات مي كند، شاه مردد و گرفتار هيبت مصدق بود و وقتي روزولت ترديد او را مي بيند، تهديد مي كند كه در صورت مخالفت او، ايران را ترك مي كند و مي گويد بدانيد كه امريكا اجازه نخواهد داد ايران كمونيستي شود.
     آيزنهاور نيز بعدها امضاي حكم عزل مصدق توسط شاه را حاصل برخورد تند خود با او مي داند.
    
     دريافت مدني براساس آزمون و خطا
     هنوز نه بحث انحلال مجلس است و نه انتخابات انجام شده است. بنا بر اسناد، مي دانيم كه طرح كودتا در فروردين و ارديبهشت در واشنگتن به تصويب نهايي رسيده، بعد به لندن مي آيد و نهايتا در ٢١ تير يعني درست ٣٧ روز قبل از كودتا به امضاي آيزنهاور و چرچيل مي رسد. وقتي همه اين حوادث را كنار يكديگر مي گذاريم، سازه اي به نام كودتا و سقوط مصدق ايجاد مي شود.
     دقيقا در اسناد آمده كه طراحان كودتا معتقد بودندكه اگر مصدق پيروز شود منافع آنها در سراسر دنيا از بين مي رود. عصر ظهور ناسيوناليسم بود و آنها در خيلي از كشورها سرمايه گذاري و كودتا كرده بودند، تنها مصدق نبود و تازه داشتند اين داستان را براي كودتاهاي بعدي مي نوشتند. بنابراين، روايت بايندر نيز به شدت زير سوال مي رود و باز پرسش آغاز بحث من باقي مي ماند كه چرا مردم ما در روز ٢٨ مرداد منفعل بودند.
     نگاه من به تاريخ، نگاه تمدن محور است: يعني حركت تاريخ را از مسير مطالعه زندگي انسان در شهرها مي بينم و باورم بر اين است كه تمدن در شهر و در مدينه اتفاق مي افتد. آنچه قبل از شهر است، مقدمات تمدن است حتي شهرهايي كه به لحاظ فيزيكالي داراي معماري شهري هستند الزاما داراي تمدن نيستند. تمدن و مدنيت در شهري وجود دارد كه تا حدي از حقوق قابل اجرا و با ضمانت در اجرا برخوردار باشد. حال مهم نيست كه اين حقوق چقدر است اما از جايي، اين استارت زده شده است. شهرهايي در تاريخ وجود دارند كه اگر چه كوچك هستند اما ساكنان آن به نحوي در مديريت شهر سهيم هستند.
     پس من دو شهر را در طول تاريخ بايد بررسي كنم: يكي، شهري كه به ساكنان خود امكان مي دهد حدي از مشاركت را در اداره شهر داشته باشند و در آنها افراد داراي فرهنگ عمومي و تجربي مي شوند و خود را بروز مي دهند. برخلاف اين، شهرهايي نيز وجود دارند كه مردم آن در كوچه پس كوچه ها رانده مي شوند و فرهنگ در آنها درون گرا است. سوال من اين است كه اگر ٢٨ مرداد در يك كشور پيشرفته و مدني اتفاق مي افتاد آيا واقعا مردم همچنان منفعلانه كنار مي نشستند؟ در ٢٨ مرداد چشم همه به يافتن يك رهبر بود به همين دليل نيز مصدق را مقصر مي دانستند اما در ايران ما از زمان مشروطه مشاركت را شروع كرديم و صاحب قانون و پارلمان شديم و مردان و زنان به ميدان آمدند. در دوره رضاشاه فاصله اي ايجاد شد اما بعد از سقوط رضاشاه به مدت ١٢ سال، ما يك آزادي نسبي داشتيم و باز جامعه فعال شد. به همين شكل تا به امروز، از طريق اين نظريه ما بر پايه ميزان مشاركت خود، به يك دريافت مدني مي رسيم و اين در تاريخ معاصر و در جامعه ما از طريق آزمون و خطا به وجود آمد.
    
     جامعه مدني: انعكاس حقوق در رفتار
     در چارچوب اين نظريه نمي توان گفت كه مردم ايران به صورت انرژيك كاري را انجام نمي دهند، همان گونه كه اين اتفاق را در انقلاب اسلامي ديديم. اما چرا وقتي در سال هاي بعد از آن در مواردي با برخي نواقص مواجه شديم خيلي از كساني كه عاشق اين انقلاب بودند - از جمله خود من - سكوت كرديم؟
     حرف زدن دليل بر برانداختن نيست اما يك فرد غيرمدني كه هنوز مدنيت در رفتار او انعكاس نيافته، نمي ترسد و حرف خود را مي زند زيرا قصد تفريح ندارد و حرف او بر پايه مباني حقوقي است اما قبل از آن، آدم ها مي ترسند و اين ترس تاريخي است. البته بخش اعظمي از اين ترس تاريخ با انقلاب ٥٧ ريخته شد و ما بالغ تر شدن رفتار خود را مي بينيم. اگر در ٧ اسفند، ٣٠ درصد مردم با تمام فقدان ها پيروز مي شوند به دليل اعتماد به نفسي است كه در مردم به وجود آمده و آنها مي توانند با چند پيام گرد يكديگر جمع شوند و اراده خود را عملي كنند. در ٢٨ مرداد چنين چيزي وجود نداشت، به همين دليل فروهر مي گويد درست است كه گرچه سر من شكسته شد اما نبايد به بيمارستان مي رفتم بايد دوباره به خيابان مي آمدم تا دستم را نيز بشكنند، بايد مردم را جمع كرده و به ميدان مي آوردم.
     يك جامعه كه مدني است حقوق در رفتار او منعكس مي شود يعني اگر فيلسوف هم باشيم معلوم نيست كه رفتارمان مدني باشد. پس دانايي الزاما با خود عمل به همراه نمي آورد. من اين ايرادي كه به مشروطه گرفته مي شود و اينكه مي گويند ساقط است چون توطئه بريتانيا بوده زيرا در آبشخور يك استبداد و ديكتاتوري ريخت را رد مي كنم و مي گويم گرچه ما به يكسري مسائل آگاه بوديم اما زمان لازم داشتيم تا آنها را به تجربه بگذاريم و جزيي از تربيت ما شود. پس ديناميكي كه من مي خواهم اينجا به آن برسم و جامعه ما نيز هميشه بر اساس آن عمل كرده، آزمون و خطا است. البته انديشه هاي فلسفي در آن وجود داشته و شخصيت هاي بزرگي نيز داشته ايم اما آنها متغيرهاي اصلي نبوده اند. همين رفتار جامعه ما به صورت آزمون و خطا در حال رسيدن به يك مدنيت تجربي است كه پايه آن حقوق است.
     جامعه ما در زمان كودتاي ٢٨ مرداد، در واقع، تعريفي از اين مفهوم بود يعني به لحاظ رفتار مدني و برخورداري از يك فرهنگ مدني در عمل، در حدي نبود كه خودجوش به صحنه بيايد و چشم به راه دستور پيشرو نباشد.
    ** اقتصاددان تاريخ: مكتبي به نام مصدق / نشست «فرهنگ، اقتصاد، سياست و نهضت ملي ايران» با سخنراني هاشم آقاجري و محمد مالجو
    


 روزنامه اعتماد، شماره 3772 به تاريخ 28/12/95، صفحه 8 (سياستتنامه)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 46 بار
    



آثار ديگري از "عاطفه شمس"

  هنجارهاي اخلاقي: گمشده جامعه ايراني / نسبت اخلاق و جامعه در گفت و گو با محمد امين قانعي راد
عاطفه شمس، اعتماد 25/12/95
مشاهده متن    
  برآمدن قوي سياه / «زمينه هاي اجتماعي و سياسي شكل گيري راست افراطي در جهان» با سخنراني جلايي پور، آزادگان و ميري
عاطفه شمس، اعتماد 21/12/95
مشاهده متن    
  ذات تحقق منشور حقوق شهروندي / بررسي «موانع اجتماعي و الزامات حقوقي تحقق منشور حقوق شهروندي درايران» با سخنراني محمد فاضلي و كامبيز نوروزي
عاطفه شمس، اعتماد 10/12/95
مشاهده متن    
  اضطراب در فكر سياسي / وضعيت فكر سياسي در ايران معاصر با حضور اساتيد علم سياست
عاطفه شمس، اعتماد 7/12/95
مشاهده متن    
  گرفتار توهم تفكر شده ايم / نشست نقد و بررسي ايده پايان تئولوژي با حضور داوري اردكاني، پورحسن غلامرضا كاشي، قانعي راد، عبدالكريمي، رحمانيان و شجاعي
عاطفه شمس، اعتماد 4/12/95
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
مجله انگل شناسي ايران
متن مطالب شماره 1 (پياپي 42)، 2017را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1396-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است