|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه جام جم96/6/23: خداحافظ رفيق فضايي!
magiran.com  > روزنامه جام جم >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4930
يكشنبه دوم مهر ماه 1396



خدمات سايت




 
MGID2835
magiran.com > روزنامه جام جم > شماره 4922 23/6/96 > صفحه 7 (دانش) > متن
 
 


خداحافظ رفيق فضايي!
فضا پيماي كاسيني پس از 20 سال ماموريت فضايي، فردا در اتمسفر سياره زحل منهدم مي شود

نويسنده: كاظم كوكرم

از تحولات فناورانه سال 1376 چيزي به ياد داريد؟ آن موقع رايانه و اينترنت وسايل لوکسي بودند که در دسترس همه نبودند. تلفن همراه چنان پديده نوظهور و پيچيده اي بود که سيمکارت آن با قيمت حدود يک ميليون تومان آن هم با دلار 487 توماني آن روزگار عرضه مي شد. همان سال بود که گوشي هاي موبايل که به بي سيم بيشتر شبيه بودند، زايده آنتن مانندشان را از دست دادند و قدري کوچک تر شدند، اما کماکان ده سال تا عرضه آولين آيفون فاصله بود. آن زمان حتي گوگل هنوز آغاز به کار نکرده بود!
    اينها را يادآوري کردم تا به اينجا برسم که بگويم 23 مهر سال 1376 بود فضاپيماي کاسيني (متعلق به ناسا) همراه با کاوشگر هويگنس که ساخت سازمان فضايي اروپا بود با مجموعه اي از دوربين ها و تجهيزات فناورانه آن ايام، سوار بر موشک تيتان از پايگاه کيپ کاناورال در ايالت فلوريدا رهسپار سفر دور و دراز خود به سوي سياره زحل و قمرهايش شد. حالا با گذشت نزديک به 20 سال از آغاز اين ماموريت و مخابره هزاران تصوير و داده ارزشمند، قرار است دوران اين ماموريت فردا پايان يابد و کاسيني مهندم شود. اما چرا اين سرنوشت براي کاسيني مقدر شده و فردا دقيقا قرار است چه اتفاقي بيفتد؟
    
    چرا زحل مقصد کاسيني بود؟
    زحل را با آن حلقه هاي عظيم افسونگرش شايد بتوان پس از ماه و مريخ، پر رمز و راز ترين دنياي منظومه شمسي دانست. سياره اي که در فاصله قريب به 1/5 ميليارد کيلومتر از خورشيد، تقريبا هر 30 سال زميني، يک دور به گرد خورشيد مي چرخد. قطر سياره زحل حدود 9 برابر قطر زمين است و فاصله يک سر حلقه هاي زحل تا سوي ديگر حلقه ها به 400هزار کيلومتر مي رسد. اين فاصله تقريبا به اندازه فاصله کره ماه از زمين است و حدود 1/3 ثانيه طول مي کشد تا نور ماه از يک سوي اين حلقه به سوي ديگر آن برسد. پرسش هاي مهمي از قبيل اين که چرا سياره زحل حلقه دارد؟ چرا اين حلقه ها ساختار منظمي دارند که از هم نمي پاشد؟ جنس حلقه هاي زحل از چيست؟ آيا شکاف هاي روي حلقه هاي زحل به معناي واقعي فضاهايي خالي هستند و ده ها سوال ديگر درباره سياره گازي زحل، ترکيبات تشکيل دهنده و دما و فشار و ديگر ويژگي هاي فيزيک و شيميايي آن، دلايل کافي بود براي اين که ماموريت فضايي ويژه اي براي شناخت اين دنياي نسبتا دوردست طراحي و اعزام شود.
    اما اين همه جذابيت دنياي زحل نيست؛ در شرايطي که زمين فقط يک قمر (ماه) دارد، دست کم 64 قمر شناخته شده به دور زحل در گردش هستند و هر يک از اين قمرها شرايط خاص خود را دارند. از جمله قمر تيتان که تنها قمر در منظومه شمسي است که با قطر بيش از 5000 کيلومتر، اتمسفري از ترکيبات کربن دار، سطح آن را احاطه کرده و از چشم تلسکوپ ها و فضاپيماهاي مدارگرد پنهان نگه داشته است. با بررسي هايي که پيش از کاسيني، فضاپيماهاي ويجر-1 و ويجر-2 روي اتمسفر تيتان انجام داده بودند، دانشمندان حدس مي زدند، در سطح اين قمر درياچه هايي از متان وجود داشته باشد.لذا لازم بود کاوشگر سطح نشيني طراحي شود و بر سطح تيتان فرود آيد تا اين چشم انداز تار اندکي روشن شود.
    همه اين پرسش ها و کنجکاوي هاي دانشمندان ناسا و آژانس فضايي اروپا، دلايل کافي براي اختصاص بودجه 4/5 ميليارد دلاري (2151 ميليارد تومان به پول 20 سال پيش!) براي طراحي فضاپيمايي به مقصد زحل شد. فضاپيمايي که نام خود را از ژان دومينيک کاسيني، اخترشناس ايتاليايي فرانسوي مي گرفت که سال 1054 هجري شمسي/ 1675 ميلادي، با بهره گيري از تلسکوپي ابتدايي، شکافي در حلقه هاي زحل يافته بود و اين شکاف به نام شکاف کاسيني معروف شده بود.
    
    کاسيني در منظومه زحل چه ديد و چه کرد؟
    سفر دور و دراز کاسيني هفت سال به طول انجاميد و فضاپيما در اين مسير علاوه بر زمين، از کنار سياره هايي همچون زهره و مشتري عبور کرد. کاسيني سرانجام در 11 تير 1386 به مقصد خود در مدار زحل رسيد. اين پيروزي بين المللي بزرگ حاصل همکاري دانشمندان اروپايي و ناسا بود و حالا دوران مهيج اکتشاف در دنياي ناشناخته ارباب حلقه ها آغاز شده بود. در 13 سالي که کاسيني گرداگرد زحل و قمرهايش مشغول کاوش و گردآوري و مخابره داده ها و تصاوير متعدد بود، دانشمندان توانستند ساختار سه بعدي حلقه هاي زحل را تا حد قابل توجهي بررسي کنند. آنها دريافتند حلقه هاي زحل از قطعات سنگي بي شماري تشکيل شده است که پوشيده از يخ آب و يخ خشک هستند و ساختار لايه لايه اين حلقه ها برآمده از اثر تشديد حرکت قمرهاي کوچک موسوم به چوپان در اطراف آنهاست. بعلاوه توانستند با داده هاي دريافتي از کاسيني، ديد روشن تري نسبت به ساختار سه بعدي مغناط کره زحل پيدا و فعاليت ابرهاي بخش فوقاني اتمسفر زحل را بهتر از هميشه مطالعه کنند.
    
    پايان قهرمانانه براي 20 سال ماموريت باشکوه
    با گذشت 20 سال، اوايل امسال دانشمندان با نگاهي ژرف و آينده نگر تصميم گرفتند به دوران اين ماموريت پربار به صورت برنامه ريزي شده پايان دهند. آنها براي پرهيز از احتمال برخورد کاسيني با اقمار زحل (احتمال بسيار بعيد، اما به هر حال ممکن) که به آلوده شدن اين قمرها با تجهيزات ارسال شده از زمين مي انجاميد و مطالعات آينده براي کاوش حيات احتمالي و سکونت پذير بودن اين قمرها را مختل مي کرد، تصميم گرفتند با انجام 22 شيرجه نزديک از ميان حلقه ها و سطح گازي سياره، بتدريج فضاپيما را به زحل نزديک و نزديک تر کنند تا سرانجام در لايه هاي زيرين جو پرفشار زحل به صورت انتحاري نابود شود. آنها از ششم ارديبهشت در جريان اين شيرجه هاي هفتگي کماکان داده ها و تصاويري را که کاسيني به زمين ارسال مي کرد در ايستگاه زميني دريافت و تحليل مي کردند.
    آخرين پرده اين ماموريت متهورانه، فردا جمعه 24 شهريور 96 رخ مي دهد و در جريان آن کاسيني به درون جو زحل سقوط مي کند و با افزايش تدريجي دما و فشار، زمينه انهدامش در ساعت 15 و 22 دقيقه فراهم مي شود. کاسيني در آخرين ماموريت تاريخي خود به عنوان اولين سفير زمين وارد اتمسفر ناشناخته زحل خواهد شد و قرار است همچون قهرمان ساکنان زمين، تا آخرين لحظات پيش از نابودي به ارسال داده ها از اتمسفر ناشناخته زحل ادامه دهد. ما آخرين داده ها را حوالي ساعت 16 و 20 دقيقه فردا به وقت رسمي ايران در زمين دريافت خواهيم کرد و مسلما پس از آن زندگي دانشمنداني که 20 سال شب و روز خود را با هدايت کاسيني و مطالعه داده هاي دريافت شده از آن سپري کرده بودند، رنگ ديگري خواهد گرفت.
    
    کشف دريايي از آب زير سطح يخ زده قمر انسلادوس
    در شرايطي که تمرکز اصلي ماموريت کاسيني پس از مطالعه زحل و قمرهايش به اکتشاف در قمر تيتان معطوف شده بود، داده هاي کاسيني نشان داد زير لايه هاي يخ زده قمر انسلادوس، اقيانوس عظيمي از آب، منتظر بوده است تا ما در زمين پيدايش کنيم!
    داستان اين گونه شروع شد که ابزارهاي علمي کاسيني ابتدا فوران هاي برآمده از آبفشان هاي عظيم سطح انسلادوس را رديابي کرد. با بررسي اين داده ها و مدل سازي هاي رايانه اي، معلوم شد نه فقط يک درياچه يا دريا، بلکه اقيانوسي عظيم از آب زير سطح يخ زده اين قمر به احتمال قريب به يقين وجود دارد. بررسي هاي بيشتر نشان داد ترکيبات سيليکاتي در اعماق اين اقيانوس هست و در مجاورت آنها دهانه هاي گرمايي نيز ظاهرا وجود دارد. اين وضع ممکن است سنگ بناي تشکيل درشت مولکول هاي زيستي و تکامل گونه هاي ابتدايي از حيات احتمالي را در ژرفاي اين اقيانوس بزرگ شکل داده باشد. اين کشف را شايد بتوان مهم ترين دستاورد ماموريت کاسيني دانست که تا پيش از آن، هيچ کس نمي دانست چنين دنياي عجيبي در منظومه زحل وجود دارد. حالا از اين پس، بايد منتظر ماموريت هاي فضايي بعدي براي مطالعه بيشتر در قمر انسلادوس باشيم و شايد روزي کشف نخستين علائم حيات در جايي بجز زمين در انسلادوس رقم بخورد.
    
    عکس تاريخي مردم زمين از فاصله 5/1 ميليارد کيلومتري
    در 29 تير 1392، کاسيني رويداد منحصربه فردي را رقم زد. آن روز قرار شده بود در شرايطي که کاسيني پشت زحل نسبت به خورشيد واقع شده بود و از طرفي زمين و سياره هاي زهره و مريخ در زاويه مناسبي براي عکسبرداري قرار داشتند، دوربين کاسيني از فاصله 1/5 ميليارد کيلومتري از زمين عکس بگيرد. ناسا از مردم جهان دعوت کرده بود در لحظه عکسبرداري در اقدامي نمادين رو به آسمان و جايي که سياره زحل قرار گرفته است نگاه کنند و دست تکان دهند تا کاسيني بتواند بزرگ ترين عکس دسته جمعي مردم جهان را ثبت کند! البته که از آن فاصله در اين تصوير از سياره بزرگ ما با بيش از هفت ميليارد انسان در بيش از 195 کشور با مرزهايي سفت و سخت ميان انبوهي از کوه ها، دشت ها، جنگل ها و درياها، چيزي بيشتر از يک نقطه آبي کمرنگ ثبت نمي شد!
    اين تصوير جدي ترين هشدار در برابر خودستايي هاي بزرگ ما و فراموش کردن جايگاه ناچيزمان در پهنه بيکران هستي است.
    
    اکتشافات کاوشگر هويگنس در دنياي تيتان
    يکي از مهم ترين هدف هاي ماموريت کاسيني هويگنس، بررسي ساختار ابرهاي رازآلود و مه ضخيمي بود که دورادور قمر تيتان را احاطه کرده بود. از همين رو بود که دانشمندان اروپايي تصميم گرفتند مسئوليت طراحي و ساخت سطح نشيني به نام هويگنس را عهده دار شوند. نام اين کاوشگر برگرفته از کريستين هويگنس، اخترشناس نامدار هلندي قرن هفدهم بود که توانسته بود قمر تيتان را نخستين بار در رصد با تلسکوپ کشف کند.
    ماموريت هويگنس شامل مدارگرد ساخت ناسا با 12 ابزار علمي بود و به نقشه برداري و گردآوري داده ها مي پرداخت و بخش دوم آن کاوشگر 319 کيلوگرمي ساخت اروپا بود که چسبيده به سينه فضاپيماي کاسيني راهي اين سفر دور و دراز شده بود. سرانجام کاوشگر هويگنس در 25 دي 1383 در جريان فرودي پر استرس و بسيار خطرناک بر سطح تيتان نشست. خطرناک از اين نظر که تا پيش از اين ماموريت هيچ شناختي از سطح قمر تيتان، کوه ها، دره ها و درياچه هاي احتمالي آن وجود نداشت و عملا هيچ تخميني از پيش بيني شرايط محل فرود هويگنس در دست نبود.
    تصاوير خيره کننده دوربين فضاپيماي هويگنس هنگام فرود - که با فناوري دوراني ساخته شده بود که در آن از کيفيت تصاوير Full HD و 4K خبري نبود دنيايي به کلي غريب و متفاوت را پيش روي ما نهاد. لحظه به لحظه اطلاعات دما، فشار، ترکيبات جو و... به زمين مخابره مي شد و آنچه حدود 70 دقيقه بعد در زمين دريافت مي شد، دنيايي را نشان مي داد که در آن گازهاي کربن داري نظير متان، اتان و استيلن مي توانند به شکل مايع جاري شوند و رودها و درياچه هايي را تشکيل دهند. حتي شکل هاي جامد اين گازها به شکل کلوخ هاي سنگي در تصاوير قابل مشاهده بود. هرچند به علت بروز يک اشکال، هويگنس بيشتر از 90 دقيقه نتوانست بر سطح تيتان به ارسال اطلاعات بپردازد. با اين حال ديد بسيار روشن تري نسبت به گذشته از شرايط حاکم بر اين دنياي رازآلود در اختيار دانشمندان قرار داد.
    خداحافظ رفيق فضايي! / فضا پيماي کاسيني پس از 20 سال ماموريت فضايي، فردا در اتمسفر سياره زحل منهدم مي شود
    


 روزنامه جام جم، شماره 4922 به تاريخ 23/6/96، صفحه 7 (دانش)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 27 بار



آثار ديگري از "كاظم كوكرم"

  دكتر سعيد ستايشي، عضو هيات علمي دانشگاه صنعتي اميركبير در گفت و گو با جام جم از راه حل مشكلات و مديريت پژوهش در ساختار وزارت علوم مي گويد:نقش وزارت علوم فراتر از پشتيباني دانشگاه هاست
كاظم كوكرم، جام جم 27/6/96
مشاهده متن    
  چرايي اين همه توفان در آمريكا
كاظم كوكرم، جام جم 19/6/96
مشاهده متن    
  كليد درمان مغز استخوان معيوب / جام جم در گفت وگو با دكتر اسدالله موسوي، راهكار پيوند مغز استخوان را بررسي مي كند
كاظم كوكرم، جام جم 13/6/96
مشاهده متن    
  آقاي شهردار! نورپردازي درختان را متوقف كنيد
كاظم كوكرم، جام جم 25/5/96
مشاهده متن    
  سبك زندگي ناسالم و كاهش توليد اسپرم در مردان
كاظم كوكرم، جام جم 22/5/96
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
مجله مسائل در آموزش زبان انگليسي
متن مطالب شماره 1 (پياپي 501)، Jun 2016را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1396-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است