|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد96/8/23: امر طبيعي در بستر اجتماعي
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 3956
پنجشنبه بيست و پنجم آبان ماه 1396



خدمات سايت




 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 3954 23/8/96 > صفحه 14 (سياستنامه) > متن
 
      


جامعه شناسي فاجعه 
امر طبيعي در بستر اجتماعي
جستاري جامعه شناسانه به حوادث طبيعي

نويسنده: مقصود فراستخواه

عقلانيت اجتماعي مي تواند شر طبيعت را تبديل به خير كند
    
    زلزله يك برساخت اجتماعي است و نبايد تصور كرد كه زلزله امري طبيعي و مستقل از جامعه است. اين تعبير تنها درباره زلزله نيست، بلكه هر رويدادي در يك ساخت اجتماعي رخ مي دهد. از تصوري كه انسان ها پيش از تجربه رويدادي طبيعي دارند تا مواجهه و تجربه آن و در نهايت فهم پيامدهاي آن همگي در بستري اجتماعي فهميده مي شود. اينكه هر پديده، چه طبيعي و چه انساني، چه آثاري به همراه خود دارد از جامعه اي تا جامعه ديگر متفاوت است و زمينه هاي اجتماعي در اين موضوع موثر هستند. ساختارهاي اجتماعي، فرهنگ و رفتارهاي آموخته انسان ها در تفسير زلزله و درك پيامدها نقش غيرقابل انكاري ايفا مي كنند. به همين خاطر مي توان گفت، امر طبيعي از امر انساني متمايز نيست. تصور ما از زلزله، تجربه ما از زلزله و مصايب ناشي از آن و همين طور مواجهه با پيامدهاي اين حادثه طبيعي در يك جامعه انساني درك مي شود و اين حوادث خارج از ادراك انساني و عقل اجتماعي معناي بخصوصي ندارند. به بياني ديگر ميزان مصيبت بار بودن حادثه اي طبيعي يا ميزان شرارت بار يا موهبت بار بودن يك رخداد طبيعي از جامعه اي به جامعه ديگر متفاوت درك مي شود و همين تفاوت برداشت ها نشان مي دهد امري مانند زلزله اجتماعي است و بر حسب ساختارهاي اجتماعي و فرهنگ و تجربيات آموخته شده انسان فهم مي شود. درك و مواجهه از زلزله، آثار عيني و ذهني زلزله همگي برساخت هاي اجتماعي هستند و تابعي از سازوكارهاي اجتماعي و فرهنگي جامعه هستند و به همين خاطر نمي شود زلزله را به امري صرفا طبيعي تقليل داد. به بياني ديگر زلزله براي خودش امري طبيعي است اما براي ما انسان ها در بستري اجتماعي فهم مي شود. به همين خاطر بايد توجه داشت درك مردم از زلزله و مواجهه آنها با اين پديده صرفا مانند يك امر طبيعي يا انتزاعي نيست بلكه متاثر از ميزان همبستگي اجتماعي و روابط و ارزش هاي اجتماعي آن جامعه است.
     اگر ما ارزش هاي فرهنگي را درباره فاجعه اي طبيعي مانند زلزله مرور كنيم، تفاوت هاي ارزشي و فرهنگي را به خوبي مشاهده خواهيم كرد. در برخي باورهاي اسطوره اي و انسان ساخت زلزله نفرين خدايان يا نتيجه گناهان دانسته مي شود: يا در رويكردي ديني زلزله نشانه اي از كردگار است، به همين ترتيب در رويكردي ديگر زلزله مي تواند اتفاقي فاجعه بار تلقي شود. اين تلقي هاي متفاوت نشان مي دهد زلزله امر صرفا طبيعي نيست و در بسترهاي اجتماعي به طرق مختلفي فهم مي شود. در حقيقت مجموعه نگرش ها و الگوهاي آموخته رفتاري ما هستند كه درك ما را از زلزله شكل مي دهند. اين الگوهاي فرهنگي هستند كه باعث مي شود يك جامعه با پديده زلزله مواجه شود.
     به همين ترتيب پيامدهاي حوادث طبيعي هم از جامعه اي به جامعه اي ديگر متفاوت است. اينكه برخي مطالعات نشان مي دهند كه در پي زلزله تقديرگرايي رشد كرده است، اين يك امر اجتماعي است. حتي واكنش هاي در پي وقوع زلزله نيز اجتماعي است و اين عكس العمل ها از جامعه اي به جامعه ديگر و از فرهنگي به فرهنگ ديگر به طور كلي مي تواند متفاوت باشد.
     اينكه ما در وقوع زلزله سعي مي كنيم خودراي باشيم و فقط گليم خودمان را از آب بيرون بكشيم يا در هنگام زلزله تلاش كنيم با ايجاد همبستگي و مشاركت اجتماعي از بار مصيبت بكاهيم و تعهد بالاي اجتماعي داشته باشيم تصميماتي هستند كه بايد در فرآيند اجتماعي شدن و توسط نهادهاي مدني آموخته باشيم و به ذخيره رفتارهاي اجتماعي ما بازمي گردد. زلزله همان طور كه در طبيعت اتفاق مي افتد در اجتماع نيز وجود دارد و حسب وضعيت جامعه، فرهنگ و مديريت هاي اجتماعي و نظام هاي حقوقي و سيستم هاي مدني و خدمات و آموزش علم متفاوت درك مي شود.
    
    عقلانيت اجتماعي شر طبيعت را خير مي كند
     چند مفهوم وجود دارد يكي طبيعت است: طبيعت يك سويه اش مصيبت است كه شر به بار و مرارت ها به وجود مي آورد كه يك نمونه از آن زلزله است. سويه ديگر طبيعت موهبت است. طبيعت هم سويه مصيبت و هم سويه موهبت دارد و از مصيبتش شر به بار مي آيد و از موهبتش خير.
     ما در همجواري با طبيعت و در مواجهه با مصيبت بايد مرارت ها و شرارت هايش را كاهش دهيم و مواهب آن را افزايش دهيم. ما به مدد عقل و علم بايد مازاد خير عمومي مان را از طبيعت افزايش دهيم. متغير پيش بيني كننده اين هدف نهادهاي اجتماعي است: طبيعت يا مصيبت يا موهبت و متغير پيش بيني كننده اينكه كدام نيروي خير و شر بر ديگري چيره خواهد شد، عقلانيت اجتماعي، ساختارها و ظرفيت هاي اجتماعي است و اين مهم به اين وابسته است كه انسان چقدر بتواند ظرفيت هاي خودش را توسعه دهد و به همين ترتيب ظرفيت و ساختارهاي اجتماعي را توسعه و ارتقا دهد. انسان در صورتي كه موفق به توسعه نهادهاي اجتماعي شود در پي آن خواهد توانست از مصايب طبيعت مصون بماند و از مواهب طبيعت استفاده مسوولانه بيشتري كند.
    
    مساله تدبير و توسعه يافتگي دولت هاست
     زنجيره اي از حركات و فرآيندهاي طبيعي باعث به وجود آمدن زلزله مي شوند كه براي انسان شر تلقي مي شود، همين فرآيندها منجر به نزول باران هم مي شود يا زلزله از مجموعه حركاتي در طبيعت ناشي مي شود كه از همان حركات طبيعي برق توليد مي گردد، پس مهم اين است ما چگونه با طبيعت مواجه شويم كه از موهبت ها مسوولانه استفاده كنيم و در برابر مصيبت هاي آن نيز مصون بمانيم. من معتقدم متغير پيش بيني كننده عقلانيت انساني است.
     بحث نظري اين است كه ما بايد بتوانيم جهان طبيعي را بهتر بشناسيم و تصرف ذهني در طبيعت داشته و بتوانيم علوم طبيعي را توسعه دهيم. امكانات طبيعت را شناسايي كنيم اما جنبه عملي قضيه همان تدبير دولت ها و توسعه يافتگي اجتماعي است. يعني هرچه دولت فعال و جامعه فعال وجود داشته باشد و حكمراني خوب باشد و سيستم هاي اجتماعي توسعه يافته شوند آن وقت ما بيشتر خواهيم توانست از جبر طبيعت رهايي پيدا كنيم.
     برخي شواهد نشان مي دهد كه در ايران در پي وقوع زلزله، افزايش نرخ اعتياد در جامعه زلزله زده تجربه شده است.
     از نظر من اعتياد در جامعه منفعل رشد مي كند. از توسعه نيافتگي سيستم هاي اجتماعي و حمايتي ناشي مي شود اگر دولت و جامعه فعال داشته باشيم و بتواند حكمراني خوب داشته باشد و سيستم ها را توسعه دهد و جامعه از نظر فرهنگ همبستگي و مشاركت در مواجهه با مشكلات و مديريت فاجعه و بحران و آمادگي سمن ها و سيتسم هاي خدماتي و سلامت و سازمان هاي دولتي كه مسوول امور مختلف هستند اينها اينقدر توسعه بيابند كه بتوانند مواجهه فعال و خلاقي با طبيعت داشته باشند. طبيعي است كه ما بتوانيم شرارت را در زندگي تقليل دهيم و از موهبت هاي طبيعت استفاده كنيم. البته ما بايد از موهبت هاي طبيعت استفاده مسوولانه كنيم و استفاده ناروا از طبيعت نداشته باشيم و به نسل هاي آينده و تعادل طبيعت و هماهنگ هاي زيست بوم هم فكر كنيم. در شرايط كنوني ما استفاده غيرمسوولانه از طبيعت داريم و نتيجه اين چيزي جز تخريب طبيعت نيست. بايد توجه داشت كه برخي الگوهاي نادرست توسعه مي تواند منشا حوادثي نوپديد در آينده براي بشر بشود. ممكن است در آينده فجايعي در طبيعت به وجود بيايد كه ناشي از رفتار و نگرش غلط ما به توسعه باشد. اين فجايع حتي مي تواند فاجعه بارتر از زلزله باشد.
    
    توسعه نهادي مهم تر از هر مساله اي
     در مجموع من فكر مي كنم عقلانيت و توسعه و مديريت عقلاني سيستم هاي اجتماعي در واقع طبيعت، عنصر تعيين كننده صناعات اجتماعي است و در واقع صناعت مدني و مديريت عقلانيت است كه مي تواند به ما كمك كند كه با طبيعت همجواري خلاقي داشته باشيم.
     به نظر من مساله توسعه نهادي از هر مساله اي مهم تر است. تصور كنيد جامعه سيستم هاي حمايتي خوبي داشته باشد. تفاوت ژاپن و ايران در مواجهه با زلزله در مساله توسعه است. نبايد به توسعه نگاه فني و بوروكراتيك داشته باشيم. دستيابي به توسعه نيازمند نهادهاي اجتماعي و علمي و فرهنگي است كه من آن را به همان تعبير جامعه و دولت فعال خلاصه مي كنم.
     براي نمونه سطح مشاركت خلاقانه عمومي در جامعه ژاپن بالا است و اينطور نيست كه فقط دولت كار كند بلكه نهادهاي اجتماعي فعال هستند و آماگي دارند تا با مشكلات مواجه شوند و دولت حامي اين نهادها هستند. اگر تنظيم گري بالايي در جامعه باشد اين مسائل قابل پيش بيني خواهند بود. پيشگيري ها و آموزش هاي موثر به جامعه ارايه مي شود و سيستم ها از نظر ساخت اجتماعي و شهري مقاوم مي شود و نهادهاي علمي و آموزشي و تكنولوژي مي تواند در خدمت مواجهه صحيح با طبيعت قرار گيرد.
    جامعه شناسي فاجعه: امر طبيعي در بستر اجتماعي / جستاري جامعه شناسانه به حوادث طبيعي
    


 روزنامه اعتماد، شماره 3954 به تاريخ 23/8/96، صفحه 14 (سياستنامه)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 22 بار
    



آثار ديگري از "مقصود فراستخواه"

  فردگرايانه و ديگر دوستانه / مقايسه دو سرمشق در خاستگاه هاي اخلاقي براي كوشش هاي مدني در گفتاري از مقصود فراستخواه
مقصود فراستخواه*، اعتماد 20/1/96
مشاهده متن    
  شريعتي، نوشريعتي / سهم شريعتي در مطالعات اجتماعي دين
مقصود فراستخواه، شرق 24/9/94
مشاهده متن    
  عدالت در قرآن و نهج البلاغه
مقصود فراستخواه، شرق 21/4/94
مشاهده متن    
  تحولات جامعه ايراني و نظريه شكل ومحتوا
مقصود فراستخواه*، شرق 28/3/92
مشاهده متن    
  ما و راه
مقصود فراستخواه *، شرق 2/3/92
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
نشريه گردشگري و توسعه
متن مطالب شماره 2 (پياپي 12)، 1396را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1396-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است