|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد96/10/21: بازآفريني شكوه شاد تمدن اسلامي
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4245
يك شنبه 11 آذر 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

خدمات سايت




 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 3999 21/10/96 > صفحه 8 (كتاب) > متن
 
      


تمدن 
بازآفريني شكوه شاد تمدن اسلامي
نگاهي به كتاب جديد سيد حسين نصر

نويسنده: هومان دورانديش


    «اسلام، علم، مسلمانان و فناوري» كتابي است در دفاع از اجزاء و اركان سنت اسلامي و نقد علم و تكنولوژي مدرن. كتاب حاوي هفت فصل است كه چهار فصل اختصاص دارد به گفت وگوهاي مظفر اقبال با سيد حسين نصر. مظفر اقبال انديشمندي اسلامي و نويسنده اي پاكستاني-كانادايي است كه حدود بيست سال از سيد حسين نصر ٨٤ ساله جوان تر است. مظفر اقبال در فصل اول كتاب «بستر بحث» را براي خواننده تبيين كرده، در فصل دوم مقاله اي از سيد حسين نصر مي خوانيم با عنوان «مساله منشا كيهان-كيهان به مثابه موضوع مطالعه علمي»، چهار فصل بعدي حاوي گفت وگوهاي نصر با اقبال است و فصل هفتم نيز متن يكي از سخنراني هاي سيد حسين نصر است با عنوان «جهان بيني اسلامي و علم مدرن». سنت گرايي اسلامي، روح منتشر در سراسر كتاب است و اين ويژگي كتاب، هيچ عجيب نيست: چراكه سيد حسين نصر «پيامبر سنت گرايي در جهان اسلام» است. با اين حال، خواننده كتاب حتي اگر مدرنيستي شش آتشه هم باشد، پس از مطالعه نكته هاي عميقي كه پروفسور نصر در نقد جهان مدرن مطرح مي كند، اگر سنت گرا نشود دست كم لختي سر در جيب تامل فرو مي برد يا آهي از سر حسرت برمي كشد كه چرا زندگي مدرن امروزي اش عاري از آرامش و معنويت جهان قديم است.
    
    تكنولوژي جبر تاريخ است
    اما جان كلام سيد حسين نصر درباره نسبت مسلمانان با علم و تكنولوژي جديد چيست؟ نصر در فصل سوم كتاب مي گويد بيشتر مراكز قدرت در جهان اسلام، معتقدند علم بيشتر يعني قدرت بيشتر: بنابراين جهان اسلام بايد در فراگيري علم و تكنولوژي جديد كوشا باشد و حتي بكوشد كه در اين زمينه، همانند ژاپن، از غرب پيش افتد. اما «تمدن اسلامي نمي تواند بدون تخريب خود كاملا از علم و تكنولوژي غربي تقليد كند.» پس، با توجه به گريزناپذير بودن پاره اي از وجوه زندگي تكنولوژيك جهان مدرن، «مسلمانان بايد در تسلط بر علوم غربي بكوشند، ولي چنين تسلطي بايد با يك ديد انتقادي مبتني بر سنت عقلاني اسلامي همراه شود.» نصر رفتن از راهي جز اين راه را سرآغاز مرگ تمدن اسلامي مي داند. او شناخت مباني علم و تكنولوژي جديد و سنجيدن آنها در چارچوب جهان بيني اسلامي را شرط تداوم حيات اصيل اسلامي در روزگار كنوني مي داند. نصر مثال مي زند كه تلفن همراه خلوت انسان با خدا را از بين مي برد: چراكه «اين وسيله كوچك كاربرانش را ملزم مي كند هميشه به آشوب جهان خارج وصل باشند. » نصر نيز همانند رضا داوري در مواجهه با جهان غرب، قائل به جراحي و تفكيك نيست. وي مي گويد: «من جزو كساني ام كه اصلا عقيده ندارند تمدن اسلامي مي تواند قسمتي از تكنولوژي غربي را كه خوب پنداشته مي شود، انتخاب و ادعا كند كه كاملا بي ضرر است و سپس قسمت هاي ديگر را رد كند. هر صورتي از تكنولوژي مدرن كه اتخاذ شود، حتي اگر در سطح خاصي مثبت باشد، با خود آثار منفي خواهد آورد، اگرچه مي توان براي كاهش اين تاثيرات عاقلانه عمل كرد.» اينكه گزينش از تمدن غرب امكان ناپذير است، سخني نيست كه فقط نصر آن را بيان كرده باشد. غرب شناسي احمد فرديد و رضا داوري هم چنين مدعايي را مطرح مي كند. اما آنچه نصر را در اين زمينه تا حدي از فرديد و داوري جدا و به روشنفكران ديني نزديك مي كند، همين ايده است كه مي توان براي كاهش از تاثيرات منفي اخذ تكنولوژي مدرن، عاقلانه عمل كرد. اما آنچه نصر را از روشنفكران ديني دور و به فرديد و داوري نزديك مي كند، اين نكته است كه صورت هاي تكنولوژي مدرن از سوي جوامع اسلامي، از سر اجبار و ضرورت اتخاذ مي شوند نه با شوق و رغبت. نصر مي گويد: «ابعاد مشخصي از تكنولوژي غربي وجود دارد كه دولت هاي مسلمان قصد اخذ آنها را دارند... آرزو داشتم كه اوضاع چنين نمي بود، ولي شرايط حاضر اجتناب ناپذير است. بنابراين حداقل بايد براي فراهم آوردن نقد تكنولوژي مدرن و كاهش تاثير منفي اش تا حد ممكن تلاش كرد. »
    
    

    
    علم و دانشگاه اسلامي
    سيد حسين نصر به چيزي به نام «علم اسلامي» اعتقاد دارد اما مثل ساير افرادي كه از اين مفهوم دفاع مي كنند، به درستي نمي گويد كه علم اسلامي چيست. او در توضيح منظورش مي گويد: «هيچ فيزيكدان مسلماني نخواهد گفت كه به كشفيات مكانيك كوانتوم بي توجه است... بايد مكانيك كوانتوم را فهميد و سپس آن را مجددا به صورت كاملا متفاوتي با شيوه مكتب كپنهاگي تفسير كرد. تفسير اين مكتب بر مبناي دوگانگي يا همان ثنويت فلسفه دكارتي است كه خود اين ثنويت، زيربناي تمام رويه علم مدرن را تشكيل داده است.» اما اينكه آن «تفسير جديد و متفاوت» چيست، سوالي است كه نصر پاسخي به آن نمي دهد. در واقع نصر مي گويد فيزيك اسلامي مباني اش با فيزيك جديد فرق دارد اما نمي گويد فيزيك اسلامي را چطور مي توان تاسيس كرد. او حتي خطوط كلي «تفسير متفاوت مكانيك كوانتوم» را نيز براي خواننده ترسيم نمي كند تا ما بدانيم وجه ايجابي سخنش دقيقا چيست. ولي نصر با اميد رسيدن به علم اسلامي، دو تجويز هم در آستين دارد: «بايد به اندازه كافي براي نشان دادن ايرادات علم مدرن شجاع باشيم... سپس قدم بعدي را برداريم، يعني ايجاد يك علم اسلامي بر مبناي سنت علمي خودمان.» او اگرچه نحوه اين ايجاد و زايش را نمي تواند تشريح كند، اما احتمال را در تقويت آموزش سنتي بازمي جويد و مي گويد: «ما به جاي تقليد از موسسات آموزشي غربي... احتياج داريم موسسات آموزشي اسلامي سنتي خودمان را تقويت كنيم... اين همان چيزي است كه بايد در جهان اسلام، از مدارس مالزي گرفته تا مراكش، انجام شود.» از اين حيث، سيد حسين نصر شهر قم را در مسير رسيدن به علم اسلامي مي داند و مي گويد: «در مناطق خاصي مثل ايران نشانه هاي اميدواركننده اي وجود دارد: مدارس جديد بسياري بر برنامه آموزشي گسترده بطور مثال در قم به تازگي تاسيس شده اند.» پس نصر براي رسيدن به علم اسلامي، سه پيشنهاد دارد: نقد ايرادات علم مدرن، روي آوردن به سنت علمي تمدن اسلامي براي ارايه تفسيري جديد و متفاوت از داده ها و يافته هاي علم مدرن، تقويت مدارس و موسسات آموزشي اسلامي سنتي. وي دانشگاه هاي جهان اسلام را صرفا مقلد نظام دانشگاهي جهان غرب و اين ويژگي را مانع دستيابي جهان اسلام به علم اسلامي مي داند. اما دانشگاه اسلامي از نظر سيد حسين نصر چگونه دانشگاهي است؟ پاسخ وي كوتاه و روشن است: «ممكن است شما از طرفي شريعت و از طرف ديگر علوم مدرن، جامعه شناسي مدرن و اقتصاد مدرن را آموزش دهيد و اين مجموعه را يك دانشگاه اسلامي بناميد، ولي به واقع اين به معناي تشكيل دانشگاه اسلامي نيست. دانشگاه اسلامي دانشگاهي است كه در آن تمام موضوعات و دروس از نظرگاه اسلامي ديده و بررسي شوند و آموزش هاي اخلاقي و معنوي با آموزش عقلاني و دانشگاهي توام شود.» با اين حال نصر توضيح نمي دهد كه چرا اين نكته را مفروض گرفته است كه تمام موضوعات و در س هاي رشته هايي مثل شيمي و زمين شناسي و ميكروبيولوژي و مهندسي نفت و مهندسي برق را مي توان از نظرگاه اسلامي بررسي كرد؟
    
    تكنولوژي سنتي و تكنولوژي مدرن
    سيد حسين نصر تفاوت اصلي تكنولوژي سنتي و تكنولوژي مدرن را در نسبت اين دو پديده با عنصر «هنر» مي داند. وي توضيح مي دهد كه كلمه technology از ريشه يوناني techne به معني «ساختن» مي آيد و با واژه art (هنر) مرتبط است كه خود از كلمه لاتين ars مي آيد و آن نيز به معني «ساختن» است. نصر مي گويد ساخته هاي دست بشر در جهان قديم، محصول هنر بود و در واقع هنر، زندگي بشر را در جهان قديم در بر گرفته بود و اين دو ويژگي تاثير عميقي بر نفس آدمي مي گذاشت. بنابراين، با انقلاب صنعتي نه فقط يك تغيير كمي بلكه تغييري كيفي در زندگي بشر پديد آمد. يعني محصولات لازم در زندگي بشر، اولا دست ساز نبودند، ثانيا سازندگان آنها ديگر نه انسان هايي هنرمند بلكه ماشين هايي بي روح بودند. نصر مي پذيرد كه در محصولات جهان جديد هم برآمده از هنرند ولي اين هنر فقط نزد طراحان اين محصولات وجود دارد نه نزد انبوه كارگراني كه در كنار ماشين هاي كارخانه ها مشغول كارند تا محصولي به توليد انبوه برسد و نياز مصرف كنندگان پرشمار را برآورده سازد. پيشه وران سنتي در اصفهان و دمشق، هنرمنداني هستند با دانش فني لازم: ولي در كارخانه هاي ماشين سازي مدرن، كارگراني بي هنر با دانش فني بسيار كم در كنار ماشين هاي توليد محصول ايستاده اند و فقط چند دكمه را فشار مي دهند: چراكه تمام دانش فني در ماشين است. نصر مي گويد: «تكنولوژي مدرن بيانگر نوعي انتقال دانش و هنر انساني به ماشين است و اكنون گام بعدي همين فرآيند با كامپيوتر برداشته شده است: دانش موجود در مغز به ماشين انتقال يافته است. من دانشجويان زيادي دارم كه ديگر املاي صحيح كلمات را نمي دانند: براي اينكه در اين كار به كامپيوتر تكيه مي كنند... آنها هيچ عمليات رياضي اي را نمي توانند انجام دهند، چون كامپيوتر براي شان محاسبه مي كند و به همين ترتيب به تدريج كامپيوتر ذهن را خالي مي كند، همانطور كه ماشين مهارت دست، چشم و ديگر اعضاي بدن هنرمند و پيشه ور را تهي كرد. اين كاري است كه تكنولوژي مدرن مي كند... اين تكنولوژي ارتباط بين انسان و ابزار خلق اشيا را عوض مي كند. بنابراين خلاقيت را از انسان مي گيرد-عشق و علاقه به ايجاد اشيا محتوي معنوي كار را از بين مي برد.» نصر اين نكته قابل تامل را هم مطرح مي كند كه كار عاري از خلاقيت، به شدت خسته كننده و ملال آور است و همين موجب مي شود كه انسان مدرن به «تعطيلات» علاقه زيادي داشته باشد: «شما در جوامع سنتي به تعطيلات نمي رفتيد. تا به حال به اين موضوع فكر كرده ايد؟ امروزه تعطيلات با زندگي درآميخته است. تعطيلات آخر هفته هيچگاه مانند امروز ضروري نبوده است. اين روزها بسياري از مردم مي گويند: من از دوشنبه متنفرم، شكر خدا كه امروز جمعه است... اين ديدگاه وجود دارد چون كار به خاطر ماشين از محتواي معنوي خالي شده است... آنچه ما امروزه سرگرمي... يا تفريح مي ناميم... در گذشته با الگوي كلي زندگي يكي شده بود. دليلي كه سرگرمي (از جمله ورزش) قسمت بسيار مهمي از دنياي امروز شده و به عنوان يك واقعيت مستقل با آن رفتار مي شود، اين است كه كار به خاطر ماشين مدرن خيلي غير مفرح و خالي از حس تقدس شده است. كار با ماشين براي اكثر مردم چنان ملا ل آور شده كه سرگرمي بايد رخداد مستقل عمده اي باشد تا زندگي را تحمل پذير سازد. در عمل، تفريحات براي بسياري جايگزين دين شده است.»
    
    سيدحسين نصر چه بايد كرد؟
    نصر پس از ترسيم گذشته اي عميقا بهتر از امروز، به نقش مخرب تكنولوژي بر محيط زيست مي پردازد و به مسلمانان توصيه مي كند كه هر تكنولوژي بيگانه جديدي را به خدمت نگيرند و «فقط از آنهايي استفاده كنند كه تاثير منفي كمتري بر محيط زيست دارند.» وي در تبيين جهاني بودن اسلام مي گويد: «ما بايد كل شيوه زندگي خود را تغيير دهيم. ما و همه كساني كه روي اين كره خاكي اند بايد به طور بنيادي تغيير كنيم و درباره تكنولوژي به شيوه ديگري بينديشيم. اينجا همان جايي است كه جهان اسلام مي تواند نقش مثبتي بازي كند.» نصر مي پذيرد كه از تلفن و برق ديگر نمي توان اجتناب كرد اما مثلا در حوزه كشاورزي مي توان از «فعاليت خطرناك» مهندسي ژنتيك پرهيز كرد و به كشاورزي سنتي روي آورد: چراكه موسسات عظيم كشت و صنعت را، برخلاف آنچه تبليغ مي شود، «نمي توان اميدي براي تهيه غذا براي همه جهان دانست.» پيشنهاد ديگر نصر، «حفظ بسياري از طراحي هاي شهري سنتي در شهرهاي اسلامي» است. در زمينه شهرسازي و معماري، نصر بر حفاظت از بافت شهرهاي كوچكي مثل حلب و كاشان و يزد و نيز حفظ بافت سنتي شهرهاي بزرگي چون قاهره و تهران استانبول تاكيد مي كند چراكه اين بافت هاي سنتي روح معماري اسلامي را در خود دارند. وي همچنين استفاده از معماري اسلامي را در خانه سازي، روستاسازي و ساختن شهرهاي كوچك در سرتاسر جهان اسلام توصيه مي كند. علاوه بر اين، نصر ترويج معماري سنتي را لازمه احياي شهرسازي اسلامي مي داند و مي گويد: «الان تنها يك دانشكده معماري سنتي در جهان اسلام وجود دارد. اين دانشكده در اردن واقع است... دانشگاه ديگري در جهان اسلام وجود ندارد كه مدرك طراحي و معماري سنتي اعطا كند. اگر هم گفته مي شود ما دانشكده معماري داريم، منظور دانشكده اي مبتني بر معماري غربي است. بنابراين ما بايد تغيير و تحول را با داشتن دانشكده هاي بيشتر در معماري اسلامي شروع كنيم.» هر دو پيشنهاد نصر، چه در زمينه كشاورزي چه در زمينه شهرسازي، مصداق بازگشت به تكنولوژي سنتي اند. در واقع راه حل نصر پرهيز حتي المقدور از تكنولوژي مدرن و احياي تكنولوژي سنتي است. نصر اين استدلال را نمي پذيرد كه به علت رشد جمعيت كره زمين، بازگشت به تكنولوژي هاي سنتي ناممكن است چراكه اين تكنولوژي ها امكان توليد انبوه ندارند. او مي گويد رشد جمعيت جهان، فقط تعداد مصرف كنندگان را افزايش نداده است بلكه تعداد توليدكنندگان بالقوه را هم افزايش داده است: و اگر انسان مدرن دست از بي هنري كنوني اش بردارد، بسياري از مصرف كنندگان مي توانند هنر لازم براي توليد محصولات تكنولوژيك سنتي را كسب كنند و موازنه اي بين تعداد مصرف كنندگان و توليدكنندگان در كل جهان پديد آيد. كار مبتني بر هنر موجب افزايش خلاقيت و معنويت در زندگي افراد مي شود و ملال كار و مصرف گرايي بسيار را از زندگي آنها بيرون مي راند.
    
    بازبيني شادي و فقر
    كارل پوپر معتقد بود جوامع ليبرال دموكراتيك جهان غرب، بهترين جوامع بشري در طول تاريخ بوده اند: چراكه قبلا در هيچ كجاي تاريخ، اين حد از آزادي و رفاه و برابري محقق نشده بود. اما سيد حسين نصر مي گويد كه «هيچ جايي تفاوت فقير و غني بيشتر از جوامع كاملا صنعتي همچون امريكا و بريتانياي امروز نبوده است.» وي امريكا را كشوري مي داند كه «رييس يك شركت سالانه بيش از ده ميليون دلار و سرايدار همان شركت شركت ده هزار دلار درآمد دارد» و در نفي جامعه امريكا مي گويد: «اين اختلاف بسيار بدتر از اختلاف مهاراجه ها و رعاياشان در دوران حكومت بريتانيا در هند است.» با اين حال نصر تاكيد مي كند كه برخلاف تصور اقتصاددانان ماركسيست و كاپيتاليست، فقر را نمي توان ريشه كن كرد ولي مي توان آن را كاهش داد و چنين كاهشي، با دستورات قرآن هم مطابقت دارد: اما لازمه آن اين نيست كه بين انسان و ابزار توليد فاصله بيفتد و انسان هاي توليدكننده، جاي خودشان را به ماشين ها بدهند. وي مي گويد: «روستايي را در نظر بگيريد كه ساكنانش در كنار طبيعت زندگي مي كنند، آب طبيعي دارند، هواي پاكيزه اي دارند كه از كوه ها، دشت ها و جنگل ها مي آيد. آنها براي شاد بودن احتياجي به تمام دارايي هاي شهر نيويورك ندارند... آنها اگرچه كمتر ثروتمندند، ولي ممكن است به اندازه نيويوركي ها شاد باشند و قطعا در محيطي زيباتر از محله هاي شلوغ و فقيرنشين نيويورك زندگي مي كنند. ما احتياج داريم در كل نگرش مان به شادي و فقر بازبيني كنيم.»
    
    تمدن: بازآفريني شكوه شاد تمدن اسلامي / نگاهي به كتاب جديد سيد حسين نصر
    


 روزنامه اعتماد، شماره 3999 به تاريخ 21/10/96، صفحه 8 (كتاب)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 29 بار
    



آثار ديگري از "هومان دورانديش"

  ماجراي مشكوك احمدي نژاد و سرنا ويليامز
هومان دورانديش، اعتماد 10/6/97
مشاهده متن    
  نه به لمپنيسم در فوتبال / درباره كمپين «#نه به خشونت در استاديوم ها»
هومان دورانديش، اعتماد 24/5/97
مشاهده متن    
  ابراهيم فياض در گفت و گو با «اعتماد»: فوتبال پاك با پول نفت محقق نمي شود
هومان دورانديش، اعتماد 14/5/97
مشاهده متن    
  بيچاره كتابي كه بخوانندش خلق
هومان دورانديش، اعتماد 9/5/97
مشاهده متن    
  اوزيل لوتار ماتيوس نبود / نژادپرستي و غيرستيزي در ديروز و امروز فوتبال اروپا
هومان دورانديش، اعتماد 4/5/97
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
فصلنامه علوم سياسي
متن مطالب شماره 2 (پياپي 82)، تابستان 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است