آرشیو پنجشنبه ۳ خرداد ۱۳۹۷، شماره ۴۰۹۶
کتاب
۸
سینما

نگاهی به کتاب «رنگین کمان رویاها»

کودک غول سینمای جهان

محسن آزموده

«ارسن ولز غولی است با چهره ای کودکانه. درختی مملو از پرنده ها و سایه ها، سگی زنجیرگسسته و خفته در بستر گل ها، تنبلی فعال، احمقی عاقل، شخصیتی منزوی میان انسان ها، شاگردی که سر کلاس چرت می زند و فرماندهی که وقتی می خواهد مزاحمش نشوند، تظاهر به مستی می کند». این توصیفی است که ژان کوکتو، شاعر، نقاش و سینماگر شهیر فرانسوی، از کارگردانی که سینما را «رنگین کمان رویاها» می نامید و بر آن بود که «فیلم یک رویاست: رویایی که شاید ترسناک، احمقانه، ملال آور و زشت باشد: شاید یک کابوس باشد. اما رویا هرگز توهم نیست.» مارک رابسون، فیلمساز فقید کانادایی و دستیار تدوین ارسن ولز در آثاری چون همشهری کین (1941) و آمبرسون های باشکوه (1942) درباره ولز گفته است: «آنقدر پیشگام و از زمانه خود جلوتر بود که مردم مطلقا درکش نکردند»، اما سعید عقیقی بر این باور است که این تعبیر «برای کسی که آینده خود را در پیشروترین فیلم تاریخ سینما پیش گویی و بازی کرده بود، بی حاصل است». این مدرس سینما در جستاری با عنوان «مدخلی کوچک برای ولز بزرگ: مصایب آپولون» که در سرآغاز کتاب «رنگین کمان رویاها: سینمای ارسن ولز» نوشته است، در برداشتی نو، همشهری کین، شاهکار انکارناشدنی ارسن ولز را «رزباد» او تلقی کرده است، تجربه ای تکرارناپذیر و در حکم «گناهی نخستین» که «چیزی به تاریخ سینما افزود که پاک کردن و چیزی بر آن افزودن نه برای منتقدانش آسان می نمود، نه برای دوست دارانش و نه حتی برای خود فیلمساز. همشهری کین، به تدریج به رزباد ولز بدل شد و فیلم های دیگر به کوشش هایی پراکنده برای بازگشت به ابتدای جوانی که چیزی بیش از کودکی او در سینما نبود.»

این کتاب در اصل نوشته ای از پیتر کووی (متولد 1939)، منتقد و تاریخ نگار فیلم بریتانیایی است که تاکنون آثار متعددی درباره سینماگران شاخصی چون اینگمار برگمان، لوئیس بونوئل، جان فورد و فرانسیس فورد کاپولا نوشته است. کتاب کووی که نخستین بار در سال 1973 منتشر شده است، با مقدمه ای اجمالی در حکم مروری کلی بر زندگی و آثار ارسن ولز شروع می شود. ارسن ولز از کودکی نابغه بود. «زودرسی او چنان بود که در دوسالگی می توانست به روانی بخواند و در هفت سالگی قادر بود هر یک از گفتارهای شاه لیر را از بر بگوید. خیلی قبل از رسیدن به ده سالگی نمایش نامه های شکسپیر را تنظیم می کرد و خود نمایش نامه هایی می نوشت». ولز درباره کودکی اش می گوید: «اعجوبه موسیقی بودم. ویولن و پیانو می زدم، رهبری می کردم. 9 ساله بودم که مادرم مرد و من دیگر هیچ وقت نزدم. نوعی تروما بود». اما این بلوغ زودرس که مهم ترین نمودش خلق شاهکار سراسر زندگی اش، همشهری کین در 26 سالگی بود، چنان که همگان متذکر شده اند، برای او دردسرساز هم شد، زیرا به یک باره چنان انتظارها را از او بالا برد که موجب شد، آثار دیگرش و همچنین سایر وجوه کار هنری اش «زیر سایه ابهت همشهری کین مغفول بماند». حتی کووی که کتابش را چهل سال پیش نوشته است، در این باره نوشته است: «همشهری کین بهترین فیلم ولز باقی می ماند: جنگی از استعاره ها و شگردهای سینمایی، تک چهره ای از شخصیتی که به طرز باورنکردنی نمایشی است». اما همانطور که سعید عقیقی در جستار آغازین کتاب نوشته است، امروز که کوشش منتقدان برای پایین کشیدن همشهری کین از مقام بهترین فیلم تاریخ سینما طی شش دهه ثمر داده است، زیرا می توان به آثار بزرگ دیگر او چون آمبرسون های باشکوه (1942)،بانویی از شانگهای (1948)، اتللو (1952)، محاکمه (1962) و ناقوس های نیمه شب (1966) نیز پرداخت، هم چنان که شاخصه های دیگری از هنر ولز نیز نمایان می شود، از جمله بازیگری او نه فقط در آثار خودش، بلکه در آثار بزرگ دیگری چون مرد سوم (اثر کرول رید در نقش هری لایم)، موبی دیک (اثر جان هیوستن در نقش پدر ماپل) و مردی برای تمام فصول (اثر فرد زینه مان در نقش کوتاه اسقف): «او به سینما به شکل یک ماشین زمان می نگریست. چیزی که می توانست از واقعیتی نزدیک و ملموس که او همواره از آن تنفر داشت فاصله بگیرد و به روزگاری بپردازد که هراس از دست دادن ابهت، در کنار تراژدی ابهت انسانی در آن نقش اصلی را بازی می کرد. عجیب آنکه این ماشین زمان در بازیگری اش برای خود و دیگران حتی پیش و بیش از عنصر کارگردانی راه افتاده بود: در بیست و پنج سالگی، نقش چارلز فاستر کین را تا سالخوردگی اش آزمود. پنج سال بعد در بیگانه، نقش جنایتکاری میانسال را بر عهده گرفت. نشانی از شر، هنگامی در نقش کوینلن سالخورده و فربه و الکلی ظاهر شد که چهل وسه سال بیشتر نداشت. ادامه این مسیر او را واداشت تا جوانی اش را در سینما از یاد ببرد و جوانی پیش رس خود را با بزرگسالی زودهنگام پاسخ دهد.» جلوه مغفول دیگر هنر ولز، نگاه ویژه تئاتری اوست. جان هیوستن، سینماگر بزرگ امریکایی و همکار قدیمی ولز در تئاتر مرکوری در این زمینه می گوید: «ولز در باطن شعبده بازی است که استعداد خاصش مستتر در توانایی به اثبات رسیده اوست در زمینه گسترش عناصر آشنای جلوه تئاتری فراسوی حد متعارف تنش ها». جهان تئاتری ولز، دنیایی نیمه تاریک و مخوف است که در اغلب فیلم هایش از جمله محاکمه، بازتاب یافته است. «به گفته آندره بازن او از نور چراغ هایی که از پایین به بالا می تابند، زیاد استفاده می کند طوری که صورت بازیگران تا حدی حالتی جن زده به خود می گیرند». یک بار فیودور شالیاپین، خواننده شهیر اپرای روس به او گفت: «یه روزی تو «رییس» بزرگی می‎شی». و در میان کارگردان های سینما، ولز بی شک به طبقه سلاطین تعلق دارد: مردی که استادی از همه وجودش می بارد و صدا و نگاه و عظمت روحش بی همتاست.