|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد97/3/23: نفس كشيدن قاتل جان شده است
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4140
يكشنبه سي و يكم تير ماه 1397



خدمات سايت




 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 4109 23/3/97 > صفحه 14 (انديشه) > متن
 
      


جامعه شناسي 
نفس كشيدن قاتل جان شده است
جامعه شناسي شهر ايراني در گفت و گو با پرويز اجلالي

نويسنده: خداداد خادم


    
    شهر سنگ بنا و اساس و زيربناي تمدن جديد است. شهرهاي جديد اگرچه عمدتا بر خاك شهرهاي پيشين رسته اند، اما شكل مناسبات و روابط در آنها سخت دگرگون و پيچيده شده است. به همين دليل در نظر آوردن شهر به منزله پناهگاه و جان پناهي براي انسان نگاهي تقليل گرا و ساده انگارانه است. امروز همه روابط انساني اعم از ارتباطات سياسي و اقتصادي و فرهنگي و اجتماعي در شهر صورت مي گيرد و در دل آن معنا و مفهوم مي يابد. بي دليل نيست كه مطالعات شهري امروز صرفا وظيفه كارشناسان شهري نيست بلكه ضروري است جامعه شناسان و متخصصان اقتصاد نيز در كنار جغرافيدانان به مساله شهر بپردازند. ايران سرزميني با تاريخ كهن و شهرهايي قديمي و ريشه دار است. تجربه شهرنشيني در ايران سابقه اي طولاني دارد. شهر ايراني در عمر پر فراز و نشيب خود به دستاوردهاي مهمي رسيده است. متاسفانه اين دستاوردها در مواجهه با تجربه تجدد و شهرنشيني آن چندان ارج گذاشته نشده اند. محور اوليه گفت وگوي حاضر با پرويز اجلالي، استاد جامعه شناسي دانشگاه علامه طباطبايي، نسبت شهر و دانشگاه بود. اما نظر به اهميت موضوع شهر و آسيب شناسي تجربه شهرنشيني معاصر ايران، بخش عمده آن به اين موضوع اختصاص يافت. البته چنان كه دكتر اجلالي تصريح مي كند، در بررسي موضوع شهر مدرن، دو ضلع ديگر يعني دانشگاه و دولت را نيز نمي توان از نظر دور داشت. نكته مهم آن است كه در بحث از شهر و دانشگاه، بايد معنايي را كه از اين دو مراد مي كنيم، در نظر داشته باشيم تا بر اساس آن بتوانيم، به ديدگاهي قابل قبول برسيم.
    
    آيا بين شهرها و دانشگاه ها نسبتي وجود دارد؟ در ايران بين دانشگاه و شهر چه نسبتي هست؟
    همواره و در همه جهان و در همه دوران ها ميان شهرها و دانشگاه رابطه اي چندبعدي و چندمجهولي وجود داشته است. از اين بابت چندوجهي كه از سويي شهر مفهوم و پديده اي است كثيرالمعنا و از سوي ديگر رابطه دانشگاه و شهر هم اشكال گوناگون به خود گرفته است.
    
    منظورتان از اينكه شهر پديده اي چندمعنايي است، چيست؟
    معاني شهر را مي توان همچون دواير متحدالمركزي تصور كرد كه از پايه اي ترين مفهوم در مركز تا انتزاعي ترين و ذهني ترين مفهوم در دواير بيروني تغيير مي كند. پايه اي ترين مفهوم شهر جان پناه يا سكونتگاه است. انسان ها را اگر در طبيعت رها كنيم، توان بقا ندارند. سكونتگاه هاي كوچك مبتني بر كشاورزي هم تا حد كمي موجبات تكامل و انسان شدن انسان را فراهم كردند. اما تمدن بشري با شهر و در شهر پديد آمد. شهرها همواره كامل ترين و پيچيده ترين جان پناه براي بقاي اجتماعات انساني بوده اند. در اين جان پناه ها انسان ها مي توانستند در درجه اول نيازهاي اوليه براي زنده ماندن مثل آب سالم، هواي سالم، مسكن پايدار و سپس نيازهاي پيچيده تري مثل ايجاد امنيت را با استفاده از موجوديتي به نام دستگاه حكومت و امكان ارتباط با ديگر شهرها و روستاها را از طريق راه و وسائل نقليه و تجارت براي گروه بزرگي از مردم فراهم آورند. انسان ها اين كار را با ساختن تكنولوژي ها و نهادهاي اجتماعي مناسب و سازگار با محيط زيست انجام مي دادند. معناي دوم شهر كه با اتكا به معناي اول شكل مي گرفت، مكان مناسبي براي توليد و توزيع و مصرف اجتماعات انساني بود. و معناي سوم آن اجتماعي با ويژگي بارز تنوع وگونه گوني بسيار. زيرا برخلاف روستاها، شهرها از عهد باستان تاكنون همواره بستر تنوع و تكثر اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي بوده اند و انواع مشاغل و فعاليت ها، اقسام اقوام و نژادها و طبقات اجتماعي و دامنه وسيعي از خرده فرهنگ ها را در خود جاي مي داده اند و به دليل همين تنوع همواره شهرها در آن واحد از سويي شاهد حدي از مبارزه و از سوي ديگر درجه اي از همكاري ميان طبقات واقشار گوناگون اجتماعي بوده اند. يكي ديگر از نتايج اين تنوع و تكثر اين بوده است كه در همه دوران ها در مقام مقايسه شهرها و به ويژه شهرهاي بزرگ مراكز اصلي خلاقيت و نوآوري در همه تمدن ها بوده اند. افزون بر معاني فوق شهرها همچنين مركز حكومت داري و ديوان سالاري بوده و بر سرزمين هاي اطراف حكم مي رانده اند و بالاخره در همه زمان ها و سرزمين ها همواره مردم شهرها و به ويژه شهرهاي بزرگ تر در مقايسه با روستا از آزادي بيشتري برخوردار بوده و در تعيين سرنوشت خود مشاركت بيشتري داشته اند، براي هر كدام از اين معاني مي توان ده ها مثال از شهرهاي ايران وجهان آورد. وسرانجام بررسي تاريخي نشان مي دهد كه شهرها تا وقتي كه حداقل بطور نسبي قادر به انجام اين وظايف بودند، باقي مي ماندند.
    
    اگر اجازه دهيد، روي معنا يا كاركرد اول شهر متمركز شويم. از اين منظر وضعيت شهرهاي ايران چگونه بوده است؟
    وقتي به گذشته نگاه مي كنيم، مي بينيم كه با توجه به امكانات و ويژگي هاي طبيعت ايران زمين و همچنين شيوه هاي زندگي موجود در اين سرزمين: شهرهاي سنتي ايراني بطور نسبي وظيفه جان پناه بودن را به خوبي انجام مي داده اند. يكي از مهارت هاي مهم همه ملت هاي متمدن كه از پيش شرط هاي رشد شهرنشيني است، انتقال سالم آب ميان سكونتگاه ها و درون آنهاست كه از اين لحاظ شهرنشيني سنتي ايران نمونه اي برجسته است. اگر توجه كنيد در اين سرزمين خشك، حتي در كويري ترين شهرهاي ايران هم به مدد اختراع شگفت انگيز قنات، آب سالم در دسترس همگان بوده و كشاورزي در شهر و ده رونق داشته است و نهادهاي اجتماعي در زمينه مديريت آب به خوبي عمل مي كرده اند. شاردن در سفرنامه خود مي نويسد كه حداقل در نيمه اول سال در اصفهان هيچكس از گرسنگي نمي ميرد چون هرچه كه نباشد، خربزه مفت است. علاوه برفرآورده هاي كشاورزي در شهرهاي ايراني قديم در اكثر دوران هاي تاريخي به مدد وجود شيوه زندگي كوچ نشيني، گوشت و لبنيات هم در شهرها فراوان بوده است. در اكثر سفرنامه ها به غذاها و ميوه هاي خوشمزه ايراني اشاره شده است. اگر به معماري اين شهرها توجه كنيم هم متوجه مي شويم كه معماران ايراني در آن روزگاران با استفاده از مصالح محلي بناهايي كاملا مناسب با شرايط اقليمي مي ساخته اند. به عبارت ديگر خرد، پيش بيني و خلاقيت را حتي در معماري خانه هاي معمولي مي شد، مشاهده كرد: بناهاي خاص كه جاي خود دارد. با وجود اينكه اكثر بناهاي ارزشمند در طول تاريخ با تهاجم هاي دايمي مهاجمان و عادت زشت تخريب آثار گذشتگان (مثلا در مقايسه با اروپا) از ميان رفته اما همان مقدار هم كه مانده، شاهدي است بر جاري بودن عقلانيت و خلاقيت در روح شهر سنتي ايراني. در مجموع شهرهاي ايراني به عنوان جان پاه بي عيب نبودند اما وظايف اصلي خود را كم و بيش به درستي انجام مي دادند.
    
    با در نظر گرفتن اين پيشينه تاريخي، روند شكل گيري شهرهاي ايراني در روزگار ما به چه شكل است؟
    اگر به اكنون توجه كنيد، به سادگي مشاهده مي كنيد كه شهرهاي ما رابطه بسيار نامتعادلي با طبيعت دارند. ايران سرزميني واحه است: اين را هركس كه سوار اتومبيل شود و در جاده هاي كشور سفر كند، با چشم خود مي بيند. مدتي دربيابان سفر مي كنيد به يك باره به آب و آباداني مي رسيد. از شهر و روستا هاي اطراف آن كه گذشتيد دوباره بيابان است، تا به واحه بعدي برسيد و اين داستان ادامه دارد (كناره خزر را استثنا كنيد) . واحه جايي است كه آب هست. ابتدا روستاها و مزارع و باغ ها حول منابع آب قابل انتقال شكل گرفته اند. سپس روستاي بزرگي به شهر يعني مركز تجارت وحكومت تبديل شده است. استفاده از آب هاي زير زميني در اين واحه ها با سرعت و حجمي مناسب با سرعت جمع شدن آب در اين سفره ها انجام مي شد و چون جمعيت كم بود، معمولا تعادل برقرار مي شد. اما با رشد پرشتاب جمعيت و نياز به آب بيشتر و استفاده از روش هاي استحصال آب مدرن، تعادل آبي كاملا به هم خورده است. نظام انتقال ميان شهرها از طريق قنات هم از ميان رفته است. نظام سدسازي هم به تعادل كمكي نكرده است.
    
    با توجه به اين روندي كه بر شمرديد، ارزيابي شما از نحوه و چگونگي شكل گيري شهرها در ايران چگونه است؟
    همانطور كه گفتم، شهرها در قلب واحه ها قرار دارند. بنابر اين با باغ ها ومزارع وروستا ها محاصره شده اند. حال كه جمعيت زياد شده است، اگر برنامه ريزي نباشد، شهرها مرتبا باغ ها ومزارع را مي خورند. آب ها را مصرف يا آلوده مي كنند و جلو مي آيند تا تمام واحه را در بربگيرند و شهرها تبديل به جزاير خشك در ميان بيابان بشوند. شهرهاي امروز ما نتوانسته اند ميان حمل ونقل و زندگي انساني هم تعادلي ايجاد كنند. داستان آلودگي هوا و پاركينگ شدن شهرهاي بزرگ، كه آينده شهرهاي كوچك هم هست، را كيست كه نداند و از بابت آن تاسف نخورد؟ مي گويند با تكامل اجتماعي و رشد صنعت، وابستگي انسان ها به لطف طبيعت كم مي شود. اما ظاهرا فعلا اوضاع بر عكس شده است. در شهرهاي قديم، مردم مجبور نبودند براي نفس كشيدن بدون آلودگي منتظر باران بمانند. در روزگار سعدي شيراز، نفس كشيدن ممد حيات بود، امروزه قاتل جان شده است. اگر به مساله مسكن نگاه كنيم هم، همين بي تعادلي خطرناك ديده مي شود. ابتدا هجوم جمعيت و بالارفتن تقاضا براي زمين و ساختمان در شهرها به سودآور شدن ساخت وساز انجاميد. سپس كسادي اقتصاد و بي رونقي توليد، سرمايه ها را به سمت ساخت وساز كشاند. عدم نظارت صحيح شهرداري ها و دولت و حتي كمك شهرداري ها، طي حداقل دو دهه، به زير پا گذاشتن قانون توسط سازندگان انجاميد. در كلان شهرها و به ويژه تهران يك طبقه مرفه سرمايه دار مستغلاتي عمومي-خصوصي (شامل برخي ارگان هاي حكومتي ثروتمند و سودجو) به وجود آورد و شهري مملو از برج هاي تجاري و مسكوني و اتوبان از سويي و حاشيه هاي فرسوده يا پر از بناهاي سست و غير رسمي از سوي ديگر پديد آورد. نتيجه يك زندگي شهري بي كيفيت و نابرابر و شهرونداني ناراضي، بيمار يا افسرده شد. اين شهرها با توجه به رشد كالبدي و جمعيتي كه داشته اند، از لحاظ ايمني، در مقابل سوانح و مصيبت هاي طبيعي نيز از تعادل برخوردار نيستند، هرچند كه بناهاي امروزي از بناهاي سنتي بسيار مستحكم تر هستند. اما هنوز نتوانسته ايم به جايي برسيم كه با وجود اين همه قانون و مهندس و نهادهاي پژوهشي مربوط به مهندسي و ساخت و ساز، بتوانيم از مقاوم بودن حتي بناهاي مهم و شاخص مثل بيمارستان ها و برج ها و بناهاي دولتي يا حتي مدارس در مقابل زلزله مطمئن باشيم. اين مشكلات فقط به شهرهاي بزرگ اختصاص ندارد. شهرهاي كوچك و روستاها هم وضعيت متعادل و معقولي ندارند. اينها فقط بخشي از بي تعادلي ها هستند. به واقعيت هاي بسيار ديگري نيز مي توان اشاره كرد، اما فكر مي كنم همين مثال ها كافي باشد تا بپذيريم كه متاسفانه امروزه شهرهاي ما، جان پناه هاي خوبي براي ساكنانش نيستند. ميان بستر طبيعي شان، كالبدشان، جمعيت شان، زندگي اجتماعي درون شان و روح و فرهنگ شان تعادل كافي وجود ندارد. شهرهاي ما آينده ندارند. مايلم در پايان يك نكته را اضافه كنم، برخي از اين مشكلات به شهرنشيني امروز در جهان و به ويژه كلانشهرها در همه جا برمي گردد. اما بدون شك شهرهاي ما در ميان شهرهاي جهان، جزو پر مشكل تر ين ها هستند.
    
    گمان مي كنم اگر به ساير ابعاد هم به اين تفصيل بپردازيم مثنوي هفتاد من كاغذ شود. اگر موافق باشيد، در پايان اشاره اي به اين بكنيد كه نسبت دانشگاه با شهر را چگونه مي توان توضيح داد.
    بهتر است مثل مورد شهر بحث را با اين پرسش شروع كنيم كه دانشگاه چه معناهايي را مي تواند با خود حمل كند؟ خب اگر معناي دانشگاه، موسسه توليد مدرك تحصيلي و توزيع آن در ميان جوانان باشد، شايد تاثيراندكي بر شهرنشيني داشته باشد. يا اگر هدف دانشگاه، تلقين ايدئولوژي و ساختن آدم هاي ماشيني مثل يكديگر و مطيع سياست باشد، به نظر نمي رسد دانشگاه بتواند نقشي درتعيين آينده شهرها ايفا كند. طبيعت جامعه پيچيده امروز تنوع طلب است و از يكنواختي و همساني مي گريزد و دانشگاهي كه نتواند با اين تنوع و تكثر همراه باشد، احتمالا به كار حكومت هم نخواهد آمد. اما دانشگاه مي تواند مركز خلاقيت و عقلانيت جامعه باشد. ممكن است بخشي از اين ظرفيت انديشگي و عقلانيت به مفاهيم انتزاعي يا پرسش از اينكه ما انسان ها از كجا آمده ايم و به كجا مي رويم، اختصاص يابد: اما دانشگاه هاي خلاق و پيشرفته امروز جهان بخش اعظم ظرفيت هاي خود را در خدمت به كارگيري عقلانيت خلاق در قالب پژوهش هاي نظري و كاربردي براي پاسخ دادن به معضلاتي كه بشر امروز با آنها رو به رو است به كار مي گيرند. همانطور كه گفتيم يكي از اين مشكلات همان بي تعادلي ها در رابطه شهر با طبيعت و شهروندانش است: به سخن ديگر، بايد ميان رشد دانش خلاق توليدشده در دانشگاه و رشد شهر، تعادلي به وجود آيد. اگر اين دو روند رشد و توسعه باهم سازگار نباشند، شهر دچار كژروي (يا به تعبير مصطلح امروز در ايران آسيب) مي شود. اگرچه عقلانيت طبيعي ساكنان شهر بسيار مهم است، هيچگاه براي اداره شهرهاي بزرگ و مهم كافي نيست. از زمان مصر باستان تاكنون همواره دانش و حتي هنر نقش مهمي در طراحي و اداره شهرها داشته اند. اما اين را هم بايد به خاطر داشت كه علاوه بر شهرنشيني، تمدن دو ضلع ديگر هم دارد: يكي دانشگاه است كه محل توليد و مسير انتقال دانش است و ديگري دولت. بنابراين دانشگاه زماني مي تواند بر شهر تاثير اساسي بگذارد كه اولا مركز توانمند عقلانيت وخلاقيت باشد و ثانيا سياستگذاري در بخش عمومي و در بخش خصوصي بر پايه توليدات علمي دانشگاه انجام شود. دانشگاه عاقل و خلاق و كوشا براي رفع مشكلات زندگي مردم فقط مي تواند با يك حكومت عاقل و خلاق و در يك جامعه تا حدامكان پذيراي خرد و آفرينندگي، نقش بازي كند و لاغير.
    
    
    

    
    مصائب شهر
    شهرهاي امروز ما نتوانسته اند ميان حمل ونقل و زندگي انساني هم تعادلي ايجاد كنند. داستان آلودگي هوا و پاركينگ شدن شهرهاي بزرگ، كه آينده شهرهاي كوچك هم هست، را كيست كه نداند و از بابت آن تاسف نخورد؟ مي گويند با تكامل اجتماعي و رشد صنعت، وابستگي انسان ها به لطف طبيعت كم مي شود. اما ظاهرا فعلا اوضاع بر عكس شده است. در شهرهاي قديم، مردم مجبور نبودند براي نفس كشيدن بدون آلودگي منتظر باران بمانند. در روزگار سعدي شيراز، نفس كشيدن ممد حيات بود، امروزه قاتل جان شده است. اگر به مساله مسكن نگاه كنيم هم، همين بي تعادلي خطرناك ديده مي شود. ابتدا هجوم جمعيت و بالارفتن تقاضا براي زمين و ساختمان در شهرها به سودآور شدن ساخت وساز انجاميد. سپس كسادي اقتصاد و بي رونقي توليد، سرمايه ها را به سمت ساخت وساز كشاند. عدم نظارت صحيح شهرداري ها و دولت و حتي كمك شهرداري ها، طي حداقل دو دهه، به زير پا گذاشتن قانون توسط سازندگان انجاميد.

    
    جامعه شناسي: نفس كشيدن قاتل جان شده است / جامعه شناسي شهر ايراني در گفت و گو با پرويز اجلالي
    


 روزنامه اعتماد، شماره 4109 به تاريخ 23/3/97، صفحه 14 (انديشه)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 17 بار
    



آثار ديگري از "خداداد خادم"

  دانشگاه روح شهر است / شهر و دانشگاه در گفت و گو با موسي اكرمي، استاد فلسفه
خداداد خادم، اعتماد 6/4/97
مشاهده متن    
  پاشنه آشيلي به نام «فساد» / ميزگرد «اعتماد» درباره فساد با حضور داود حسيني و حسن محدثي
خداداد خادم، اعتماد 30/2/97
مشاهده متن    
  گرفتار سياست و بازار / گفت و گو با نصرالله حكمت، استاد فلسفه دانشگاه شهيد بهشتي
خداداد خادم، اعتماد 21/12/96
مشاهده متن    
  بدون دانشگاه روشنفكري جدي نيست / آكادميا و فرهنگ در گفت و گو با ناصر فكوهي
خداداد خادم، اعتماد 20/12/96
مشاهده متن    
  رنج علوم انساني از فقدان مراكز پژوهش / ردپاي فساد در حوزه پژوهش در گفت و گو با داود حسيني
خداداد خادم، اعتماد 2/11/96
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
Journal of Analytical Research in Clinical Medicine
متن مطالب شماره 2 (پياپي 602)، Spring 2018را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است