|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد97/4/20: ايران تصور ذهني نيست
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4211
پنج شنبه 26 مهر 1397



خدمات سايت




 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 4131 20/4/97 > صفحه 14 (انديشه) > متن
 
      


ايرانشهر 
ايران تصور ذهني نيست
ايران و ايرانشهر در گفت و گو با سيد صادق سجادي

نويسنده: محسن آزموده


    
    درآمد: بحث درباره ايران و ايرانشهر، اين روزها يكي از اصلي ترين مباحث در ميان روشنفكران و انديشمندان ايراني است. سيد جواد طباطبايي از تدوين نظريه ايران مي گويد و برخي در تقابل با او، از اعتباري بودن اين مفهوم سخن به ميان مي آورند. دكتر سجادي معتقد است كه مفهوم و مصداق ايران يك تصور ذهني نيست و انديشه ملي ايراني يعني جهان بيني ايراني، سابقه چند هزار ساله دارد. اين مورخ برجسته در گفت وگوي حاضر به پيشينه ايران و دلالت هاي آن اشاره و تاكيد مي كند كه مفهوم ايران، جعل پهلوي اول نيست و بسيار ريشه دارتر و با سابقه تر از اين حرف هاست. سيد محمد صادق سجادي، براي علاقه مندان به تاريخ ايران نامي آشناست، بيش از ٣٠ سال مدير بخش تاريخ و عضو شوراي عالي علمي مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي بوده و نقش كليدي و موثري در تهيه و تدوين مجموعه عظيم تاريخ جامع ايران ايفا كرده است. دكتر سجادي صدها مقاله و مدخل نوشته و غير از تاليف كتاب هايي چون طبقه بندي علوم در تمدن اسلامي، تاريخ برمكيان و رساله اخبار برامكه، آثار ارزشمند فراواني را تصحيح و ترجمه كرده است:
    
    نخست بفرماييد وقتي از «ايران» حرف مي زنيم، منظورمان چيست؟ آيا اشاره به كشوري (ملت-دولت) متاخر داريم كه در فروردين سال ١٣١٤ با تصميم پهلوي اول با مرزهاي مشخص جغرافيايي پديد آمد يا اشاره مان به هويتي به مراتب ريشه دارتر و كهن تر است؟
    نمي دانم اين قضيه نادرست كه ايران- كلمه يا اطلاق يا حتي هويت- ساخته رضاشاه پهلوي است، از كجا آمده است. متاسفانه بعضي از اشخاص صاحب وجهه علمي نيز گزارش هاي تاريخي را درست نمي خوانند و درباره آن تحقيق نمي كنند، يا متاثر از عده اي مغرضِ عالِم نما و كم مايه يا بي مايه مي شوند. پهلوي اول نه كلمه ايران را ساخت، نه آن را بر سرزمين ما اطلاق كرد، نه هويت ايراني را با اين كلمه تبيين كرد و شناساند! ماجرا اين است كه تا پيش از سال ١٣١٤ش و البته گاه هنوز، به پيروي از سنتي باستاني، ايران در زبان هاي اروپايي غالبا پرشيا يا پرس (پارس) خوانده و نوشته مي شد. سبب آن هم روشن است. دو شاهنشاهي بزرگ ايراني را تيره پارس هاي قوم ايراني ايجاد كردند و به سبب اقتدار سياسي و نظامي و كشورگشايي هاي شان، با اقوام ديگر مرتبط شدند و آن مردم ناچار در تداول خود يا نوشته هاي شان، از پارس و پارس ها سخن گفتند. مراد منابع يوناني و سرياني از پارس، پارس ها، آشكارا به معني ايران و ايرانيان است. اين وضع درباره غالب كشورهاي اروپايي مانند فرانسه و آلمان و انگلستان و بلغارستان و كرواسي و صربستان و غيره هم صادق است. مگر مردم اين كشورها را فقط فرانك ها، ژرمن ها، انگلو ساكسون ها، بلغارها، كروات ها، يا صرب ها تشكيل مي دادند يا مي دهند؟ ده ها قوم ديگر در اين سرزمين ها بوده اند و هستند كه نام ديگر دارند. به هرحال كاري كه پهلوي اول كرد آن بود كه از بيگانگان خواست در نامه ها و اسناد بين المللي و اطلاقات ديگر از نام بس كهن ايران به جاي پارس كه نام جزيي از ايران است، استفاده كنند. اين نام كه در در زبان هاي اروپايي غريب نبود و بعضا ايران را با همين نام مي شناختند، به تدريج رايج شد و عموما جاي پارس را گرفت.
    
    پيشينه مفهوم ايران چيست؟
    كلمه ايران در كتيبه هاي باستاني و منابع بازمانده از آن ادوار به وفور آمده است و مراد از آن كشوري با مرزهاي معين و هويتي مشخص و نمايان بوده است. بديهي است كه مرزهاي سياسي در ادوار مختلف بر اثر جنگ ها و ظهور و سقوط دولت ها تغيير مي كرده است، يعني قلمرو دولت ها و سلسله ها انبساط و انقباض داشته است، اما مفهوم هويتي و سياسي ايران، هميشه ايران بوده است. به همين سبب ما در تاريخ، كشوري مي شناسيم كه مرزهايش در دوره هاي حكومت مادها و سپس پارس ها و جانشينان اسكندر مقدوني، يعني هخامنشيان و سلوكيان و اشكانيان و ساسانيان و در ادوار اسلامي، متغير بوده است، اما همواره بر آن «ايران» اطلاق مي شده است. فرق ميان ايران به عنوان يك واحد سياسي و آنچه به درستي جهان ايراني مي خوانيم و حدودش بسي فراتر از آن واحد سياسي است، همين جاست. مثلا قسمتي از شبه قاره هند، بخش بزرگِ ماوراءالنهر تا حدود چين، آسياي صغير و قلمرو عثماني حتي در بوسنياي اروپايي، قسمتي از قفقاز و حتي بخشي از سوريه، هيچگاه رسما در عصر اسلامي جزو خاك اصلي ايران، يا غالبا جزو واحد سياسي ايران نبوده است اما هميشه جزو جهان ايراني محسوب مي شده است، يعني ايران فرهنگي. بعضي از اين سرزمين ها در ادواري مهم، جلوه گاه زبان و ادب ايران و فرهنگ ايراني بوده است. فرهنگ ايراني، زبان هاي ايراني، آداب ايراني، ادبيات ايراني هنوز در بعضي از اين سرزمين ها زنده است. زبان دستگاه اداري يا وجوهي از زندگي عامه، در مصر به روزگار ايوبيان و مماليك، مشحون از كلمات و تركيبات فارسي بوده است و من در چند مقاله نسبتا به تفصيل درباره آن سخن رانده ام. از شبه قاره هند تا همين اواخر شاعران بزرگ پارسي گوي بر مي خاستند. در آسياي صغير در تمام دوران مغول و تيمور زبان و ادبياتي جز زبان و ادبيات فارسي رايج نبود. سلاطين ترك عثماني به فارسي سخن مي گفتند و شعر مي سرودند و مورخان و نويسندگان شان به فارسي تاليف و تصنيف مي كردند و اسناد اداري شان به فارسي بود. زبان رسمي و اداري و فرهنگي تمام سلسله هاي ترك و مغول از غزنويان تا صفويان همواره فارسي بوده است و جالب آنكه درخشان ترين ادوار ادبي ايران، دوران تركان و مغولان است. از اين گونه شواهد بسيار است. اينها يعني هويت ايراني كه در جهان ايراني يا ايران فرهنگي قابل بحث است. اما درباره كلمه ايران بايد بگويم كاربرد و اطلاق آن در عصر باستان بر كشوري كه مسكن و موطن قوم ايراني است، محتاج اثبات نيست. شواهد و دلايل و اسناد در اين باره زياد است. مناقشه به گمانم مربوط به عصر اسلامي است كه بعضي مي گويند، سرزميني يا واحد سياسي يا كشوري به نام ايران وجود نداشته است. اين نيز به كلي نادرست است. (در اين زمينه مي توان به گفتار درون متن با عنوان «ايران در گذرگاه تاريخ» مراجعه كرد).
    
    اهميت پرداختن به اين ايده از ديد شما در چيست و چرا ما بايد نسبت به آن حساس باشيم و در جهت حفظ و تقويت آن بكوشيم؟
    معلوم است. طي قرن اخير و مخصوصا بر اثر جنگ هاي جهاني و تجزيه شبه قاره هند و سقوط اتحاد جماهير شوروي كشورهايي متولد شده اند كه پيش از آن هويت مستقل نداشته اند اما به وسايل مختلف براي خود پيشينه تاريخي درست مي كنند يا صريح تر بگويم، جعل مي كنند. قوم گرايي و نژادگرايي هايي مانند پان عربيسم و پان تورانيسم و غيره هم كه بخش عظيمي از قواي فكري و مادي گروهي از مردم را به خود اختصاص داده است. دانشمندان و گويندگان و عرفاي بي مانند ايراني مانند فارابي و ابوعلي سينا و زكرياي رازي و ابوريحان بيروني و مولانا جلال الدين و بسياري ديگر را در زمره دانشمندان ترك و عرب و آثار آنها را ميراث فرهنگي خود شمرده اند. از اين نوع تحريف ها بسيار كرده اند. از اين سوي، مردم كهنِ فرهنگ سازِ سرزميني كهن چون ايران با آن ميراث عظيم فرهنگي كه در دنياي باستان و عصر اسلامي بعضي از نيرومندترين دولت ها را در سطح جهان ايجاد كردند، چرا بايد نسبت به نام و هويت و ميراث خود سهل انگاري كنند يا بي اعتنا باشند و به آن جعليات و تحريف ها پاسخ ندهند؟
    
    عنصر قوام بخش و تداوم دهنده اين ايران، در دل اين تاريخ پرفراز و نشيب چيست؟ آيا اين عنصر زبان است يا تلقي ويژه ايرانيان از دين اسلام است كه به خصوص بعد از صفويه، به صورت دين رسمي تشيع تبلور يافت يا مرزهاي جغرافيايي آن را مشخص مي سازد؟
    اين عنصر قوام بخش و تداوم دهنده، فقط زبان نيست: فرهنگ قوم كه هويت آن را شكل مي دهد و زبان يكي از اجزاي آن است و بلكه مهم ترين جزو آن. آداب و رسوم، ادبيات مكتوب و شفاهي، جهان بيني، دين و اعتقادات آييني، روابط اجتماعي، اخلاق فردي و عمومي، اغذيه، پوشش، جشن ها و سوگواري ها و بسياري ديگر، عناصر متعدد تداوم بخش هويت ايراني است. همانطور كه اشاره كردم، زبان مي تواند در سرزميني مانند ايران كه سبب موقعيت جغرافياي سياسي خود، همواره در سراسر تاريخ مورد هجوم اقوام مختلف بوده است، مهم ترين عامل هويت بخش باشد و البته هست. اما به نظرم تعبير دقيق تر آن است كه بگوييم انديشه ملي ايراني يعني جهان بيني ايراني، سياست و ملكداري ايراني، هنر و ادب ايراني... كه اساس آن سابقه چند هزار ساله دارد، مفهوم ايران و هويت ايراني را تبيين مي كند و تداوم مي بخشد.
    
    آنچه برخي پژوهشگران از آن به عنوان انديشه ايرانشهري بدان اشاره مي كنند، چيست و چه ويژگي ها و نشانه هايي دارد؟
    انديشه ايرانشهري به گمان من همان است كه بالاتر اشاره كردم. يعني ايران و انديشه ملي ايراني، البته با تاثراتي كه كم و بيش و طي هزاران سال به دنبال حوادث بزرگ پذيرفته ولي اساس خود را نگاه داشته است. يعني مفهوم ايران و ايراني هزاران سال است كه وجود داشته و دارد. يعني «ذات» ايران و انديشه ايراني همواره تداوم داشته است، گرچه «عرضيات» آن كه قابل زوال و تجديد است، متغير بوده است.
    
    برخي از پژوهشگران، بعد از ورود اسلام به ايران، از دو قرن سكوت و سپس سر برآوردن ايران فرهنگي سخن گفتند. تا چه ميزان با اين روايت همدل هستيد؟
    درباره دو قرن سكوت اين تعبير رسا نيست. مراد فقدان حكومتي ايراني مبتني بر انديشه سياسي و ملكداري ايراني است، يعني تداوم تاريخ «ايران». طي دو قرن آغاز اسلام، جز در عرصه حكومت رسمي، هيچ سكوت نبود. حتي در عرصه سياست و حكومت هم، گرچه خلافت، ايراني نبود، اما زمام حل و عقد همين خلافت غيرايراني هم به دست ايرانيان، با همان انديشه ملكداري و دستگاه اجرايي ايراني بود. اينكه بلندپايگان قوم گراي عرب، بعضي از خليفگان اموي و عباسي را متهم كرده اند كه حكومت خسروان به راه انداخته اند يا ملكداري و رشته كارها را يكسره به ايرانيان سپرده اند و البته وجود و فعاليت خاندان هاي كهن ديوانسالار ايراني در دستگاه اداري و سياسي خليفگان، ثابت مي كند كه سكوتي از اين حيث نبوده است. ايران فرهنگي هم از چيزي كه نبوده است، بيرون نيامده است. ايران فرهنگي از پيش از اسلام تا امروز وجود دارد، اما حدودش تغيير كرده است.
    
    گفته مي شود عموم سلسله هايي كه از اواخر قرن دوم و اوايل قرن سوم هجري در ايران سر برآوردند، از طاهريان و صفاريان و سامانيان و ديلميان و آل بويه گرفته تا سلسله هايي كه ريشه در اقوام مهاجم صحرانشين داشتند، مثل غزنويان و سلجوقيان و خوارزمشاهيان همواره پس از استقرار و تثبيت، مي‎كوشيدند به عنصر ايراني تشبث جويند و به نحوي از انحاي براي خود نسبي ايراني بتراشند. علت اين اقدام ايشان چيست؟
    دقيقا همين طور است و من چند جا در همين باره گفته و نوشته ام. موضوع فقط ساختن نسب نامه ايراني نيست. در ايراني بودن سلسله هايي چون سامانيان و آل بويه كه كسي ترديد نكرده است. سلاطين و فرمانروايان ايران پس از اسلام، چه حكومتي خُرد و محلي داشته اند و چه سرزميني وسيع و حكومتي فراگير، خود را از راه جعل نسب نامه به خسروان ايران پيوند مي زده اند تا حكومت شان قبول عام يعني نوعي مشروعيت يابد. جالب است كه اينها فقط نمي خواسته اند ميان ايرانيان مقبوليت يابند و مشروعيت كسب كنند: نشر و ترويج اين نسب نامه ها، آنها را به ديده همه اقوام «رعيت» صاحب حق نشان مي داده است. اجمالا بايد بگويم كه جعل اين نسب نامه ها نشان مي دهد كه در قرون اسلامي، حتي در درخشان ترين ادوار فرهنگي، يعني قرون ٤ و ٥ هجري، در قلمرو شرقي اسلام عامه مردم چه مي خواسته اند، چه نگاهي به حكومت داشته اند و انتظار داشتند فرمانروايان شان به كجا و چه كساني منسوب باشند. وقتي از ايران فرهنگي و تداوم انديشه ايراني، از پيش از اسلام و سراسر عصر اسلامي سخن مي گوييم، يكي از وجوه اثبات كننده آن، همين نگاه و تلقي از سياست و حكومت است.
    
    غير از اين، گفته مي شود در طول سده هاي ميانه، عنصر ايراني در قامت اهل قلم و به صورت نهاد وزارت و ديوانسالاري با تجربه در دربارهاي گوناگون حضور داشته است. اگر ممكن است در اين مورد نيز توضيح دهيد.
    لابد مراد شما از اهل قلم در اينجا، طبقه كاتبان است كه بر كارگزاران عاليرتبه و ميان رتبه ديواني اطلاق مي شده است. بالاتر اشاره كردم كه زمام حل و عقد امور دستگاه خلافت و به طور خاص، امور اداري و اجرايي به دست ايرانيان بوده است. واقع آن است كه دستگاه اداري ايران-ديوانسالاري- تقريبا به طور كامل به دست خاندان هاي كهن ايراني ديوانسالار، به عصر اسلامي و حكومت خليفگان منتقل شد و به تدريج بر اثر احوال هر دوره و احتياجات اجرايي چيزهايي به آن افزوده شد. ديوانسالاري ايراني از مهم ترين وجوه انديشه ايراني در سياست و ملكداري، يعني انديشه ايران شهري است مخصوصا كه به نظر من شغل ديواني، شغلي خانداني بوده است و از پيش از اسلام تا قريب به يك قرن پيش، فنون و مشاغل ديوانسالاري از پدر به پسر منتقل مي شده است. به همين سبب است كه ديوانسالاري ايراني، بايد پديده اي متداوم در تاريخ ايران و جهان ايراني تلقي شود.
    
    نقش ادبا و شاعران به مثابه حافظان اصلي زبان و ميراث شفاهي و مكتوب را در اين تداوم چگونه ارزيابي مي فرماييد؟
    پيداست كه در بعضي ادوار نقش هاي مهم داشته اند. تنها اديبان و شاعراني چون دقيقي و فردوسي و حافظ و نظامي صاحب نقش نبوده اند. در آنچه ما الان درباره اش صحبت مي كنيم، مورخان، اهل فلسفه به معناي قديم آن، اعم از متفكراني كه فقط در مسائل مابعدالطبيعه انديشيده اند و متفكراني كه درباره حكمت عملي بحث كرده اند: حتي طبيبان و منجمان هم نقش داشته اند. توضيح اين مطلب از حوصله اين مصاحبه خارج است. فقط اشاره مي كنم كه ديوانسالاران و وزيران دانشمند ايراني چون برمكيان، خاندان ابن عميد، خاندان نظام الملك، خاندان رشيد الدين فضل الله، وزيران ايراني يا ايراني نسب در غرب جهان اسلام و حتي تا اسپانيا، از راه آثار خود يا كارِ وزارت و ديوانسالاري، از ستون هاي حفظ و تداوم فكر سياسي و اجرايي ايراني در جهان اسلام بوده اند.
    
    يك سوال انتقادي و آن اينكه آيا اين تاكيد بر عنصر «ايراني» ناشي از رويكردي ايدئولوژيك و نوعي ناهمزماني (anachronism) در اطلاق مفاهيم نوپديدي چون «ملت» و «ملي گرايي» بر دوره هايي نيست كه هنوز در ايران «دولت ملي» به مفهوم جديد كلمه در هيچ كجاي جهان پديد نيامده بود؟
    مفهوم و مصداق ايران و ايراني تصور ذهني نيست. چون واقع و صاحب اثر است، در مباحث مربوط به آن خواه ناخواه مورد تاكيد قرار مي گيرد. حالا اينكه مفهوم «ملي»و «ملت» در فرهنگ علوم سياسي و اجتماعي امروز به كلي دور از مفهوم قديم است، نافي اصل قضيه نيست. بسياري پديده ها در علوم و انديشه هاي كهن، حتي علوم محض، وجود دارد كه براي تبيين آنها، واژه ها و اصطلاحات نوبنياد بر آن مي نهيم يا مجازا و به معنايي جديد از كلمات و اطلاقات قديم براي آنها استفاده مي كنيم. مهم مفهوم و كاركرد واژه ها و اصطلاحات و مفاهيم است. بله دولت ملي به معناي امروز نه در ايران و نه در نقطه اي از عالم پديد نيامده بود. اطلاق دولت ملي بر دولت صفوي هم مجازي است. ولي وقتي مورخ و محقق متوجه مي شود كه نوعي آگاهي و تعمد در تشكيل دولت صفوي در برابر حكومت عثماني كه بيشتر سرزمين هاي اسلامي را تصرف كرده و به ايران هم چشم دوخته بود، وجود داشته است و اين آگاهي و تعمد براي ايجاد حكومتي متمركز زير نام كهن ايران بوده است و قلمرويش با ايران عصر ساساني پهلو مي زده است، قهرا متمايل مي شود كه آن را دولت ملي بنامد: گرچه ملي به معناي امروز نبوده است.
    
    امروز از مجموع اين تلاش ها كه از سوي نخبگان ايراني در طول اعصار صورت گرفته، چه ميراثي براي ما به جا مانده است؟ آيا اين تاكيدي كه از سوي مورخان بر تاريخ مي‎شود نوعي عقبگرد و دلخوش داشتن به «آنچه خود داشت» و در نتيجه شكلي از «واپس گرايي» نيست كه ما را از پرداختن به اينجا و اكنون باز مي دارد و به غوطه خوردن در گذشته سپري شده، فرا مي خواند؟
    نه اين طور نيست. هيچ ربطي به واپس گرايي ندارد. اطلاع از تاريخ و ميراث گذشته يعني وصف جانفشاني ها كه مردم يك سرزمين براي حفظ قلمرو خود و بهبود وضع زندگي و ايجاد تمدن و توسعه فرهنگ كرده اند و آن ميراث را به نسل بعدي سپرده اند، نه تنها عقبگرد نيست، بلكه از مهم ترين انگيزه براي پيشرفت و توسعه و بسط دانايي و علم تواند بود. همه اقوام در همه سرزمين ها دنبال تحقيق در تاريخ گذشته خود و وصف آن هستند. حتي كشورهاي تازه پديد آمده هم براي خود تاريخ و پيشينه فرهنگي مي سازند. البته بايد تاكيد كرد كه صرف افتخار به گذشته، افتخارآفرين نيست، مگر تبديل به انگيزه اي قوي در تجديد آن افتخارات در دنياي امروز شود.
    
    ايرانشهر: ايران تصور ذهني نيست / ايران و ايرانشهر در گفت و گو با سيد صادق سجادي
    


 روزنامه اعتماد، شماره 4131 به تاريخ 20/4/97، صفحه 14 (انديشه)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 47 بار
    



آثار ديگري از "محسن آزموده"
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
نشريه بهداشت ايران
شماره 10 (پياپي 4709)
 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است