|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد97/7/19: اندر فضايل و رذايل تحقيق
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4211
پنج شنبه 26 مهر 1397



خدمات سايت




 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 4205 19/7/97 > صفحه 11 (كتاب) > متن
 
      


مطالعات علم 
اندر فضايل و رذايل تحقيق
نگاهي به كتاب «جايگاه اخلاق در پژوهش علمي»

نويسنده: كاوه رهنما

حال و روز پژوهش و تحقيق علمي به ويژه در سطح دانشگاه ها، امروز چندان مساعد نيست. كافي است سري به گذر كتابفروشي هاي روبه روي دانشگاه تهران در خيابان انقلاب بزنيد تا با پديده دردناك و اسف انگيز خريد و فروش پايان نامه و تحقيق مواجه شويد يا پاي صحبت شماري از استادان دلسوز و برخي دانشجويان ساعي و كوشا بنشينيد، تا براي تان قصه هاي پرغصه اي تعريف كنند، از رفتارهاي غيراخلاقي گروهي كه به نام تحقيق و پژوهش علمي، دست به كارهاي ناپسندي چون «كپي-پيست»كردن، سرقت ادبي و علمي، «رزومه سازي» و «مقاله و كتاب سازي» مي زنند يا بدون در نظر گرفتن اصول اوليه اخلاقي، به حاصل دسترنج ديگران دستبرد مي زنند يا در فرآيند پژوهش، اقداماتي از آنها سرمي زند كه نه فقط از نظر قانوني كه از حيث اخلاقي نيز قابل دفاع نيست. موارد عدول از هنجارهاي اخلاقي اما، محدود به موارد مذكور نيست كه به راحتي و با شهودهاي اوليه بتوان آنها را از حيث اخلاقي، ناروا شمرد. در بسياري از موارد، در طول فرآيند تحقيق و پژوهش علمي، ظرايفي رخ مي دهد كه حتي خود پژوهشگر نيز از درك «غيراخلاقي» بودن آن عاجز است و نيازمند آموزش و يادگيري است. براي مثال چيستي و چگونگي همكاري در مسير پژوهش، خواه اين همكاري به صورت فردي ميان دو يا چند پژوهشگر باشد يا شامل همكاري ميان يك نهاد دانشگاهي با ديگر موسسه آموزشي يا بخش خصوصي، نحوه تصميم گيري و رعايت اصول اخلاقي، نيازمند توضيح و تفصيل است.

كتاب «جايگاه اخلاق در پژوهش علمي» از جنبه پرداختن به ابعاد و سويه هاي متنوع و متكثر پژوهش علمي، اثري ارزشمند و ستايش برانگيز است. عنوان اصلي اين كتاب «Responsible Counter of Research» يعني «رفتار پژوهشي مسوولانه» است و ويرايش سوم آن توسط انتشارات دانشگاه آكسفورد در ژانويه 2015 منتشر شده است. نويسندگان اين كتاب، دكتر عادل شامو، پژوهشگر اصالتا عراقي، استاد دانشكده پزشكي دانشگاه مريلند و موسس و سردبير نشريه «مسووليت پذيري در پژوهش» و دستيارش در اين نشريه، دكتر ديويد رزنيك، رييس هيات داوري سازماني در موسسه ملي علوم بهداشت زيست محيطي است. مترجم كتاب نيز، عباس كاردان، پژوهشگر حوزه مطالعات علم و روابط بين الملل است. اما اهميت كتاب، در دو ويژگي جامع بودن و به روز بودن مباحث است. طيف وسيع مباحث اخلاقي مورد نظر كتاب در حوزه پژوهش، از بحث كسب داده ها تا موضوع حق تاليف و تخلفات در پژوهش و مساله بي طرفي قابل توجه است. در ضمن نويسندگان كوشيده اند به برخي موضوعات نسبتا جديد در بحث پژوهش علمي مثل مساله استفاده از حيوانات در پژوهش هاي علمي و همچنين دامنه و گستره پيشرفت هاي علم ژنتيك نيز بپردازند. سادگي بيان مطالب و ارايه مثال ها و نمونه هاي كاربردي فراوان براي تفهيم مباحث انتزاعي از ديگر خصوصيت هاي كتاب «جايگاه اخلاق در پژوهش علمي» است. البته لازم به ذكر است كه اين مثال ها با توجه به تخصص دانشگاهي نويسندگان در حوزه زيست شناسي و زيست پزشكي، عمدتا از اين حوزه هاست، اما ماهيت مباحث به خصوص در زمينه هايي چون «حق تاليف»، «تضاد منافع»، «اصول اخلاقي پژوهش»... ربطي به يك رشته خاص ندارد.

كتاب بعد از ديباچه پژوهشكده، پيشگفتار مترجم، معرفي نويسندگان و پيشگفتار آنها، از 16 فصل، دو ضميمه و ارجاعات و نمايه تشكيل شده است. فصل هاي اول و دوم كتاب، با عناوين (به ترتيب) «پژوهش علمي و اصول اخلاقي» و «تصميم گيري اخلاقي»، به معرفي حيطه و جغرافيايي مباحث كتاب و اصول و مباني ديدگاه مولفان درباره موضوع پژوهش علمي اختصاص دارد. در فصل نخست اهميت اصول اخلاقي در پژوهش و ماهيت «تعهد حرفه‎اي علمي» پرداخته مي شود و در فصل دوم، چيستي مفهوم «اخلاق» و در نتيجه «تصميم گيري اخلاقي» از ديد نويسندگان روشن مي شود. در فصل سوم با عنوان «كسب و مديريت داده ها»، رفتار اخلاقي در گام هاي متفاوت فرآيند تحقيق يعني فرضيه سازي، طراحي تحقيق، بررسي ادبيات موجود، گردآوري داده ها، تحليل داده ها، تفسير داده ها، انتشار و ذخيره داده ها مورد بحث قرار مي گيرد. در اين فصل همچنين درباره روش هاي تضمين كيفيت، بي طرفي و درستي داده هاي تحقيق نظير روندهاي خوب تحقيقاتي، رويه هاي عملياتي استاندارد، داوري و بازبيني داده ها بحث مي شود. دو فصل چهارم و پنجم كتاب، موضوع همكاري در امر تحقيقات، خواه در سطح فردي و خواه در سطح نهادي را مد نظر دارد. امروز به واسطه گسترده شدن حيطه دانش ها و علوم و در هم تنيده شدن آنها با هم از سويي و ربط و نسبت يافتن وثيق پژوهش هاي علمي با فعاليت هاي اقتصادي و سياسي و اجتماعي، ضرورتا بحث همكاري ميان محققان با يكديگر از يك طرف و همكاري نهادهاي تحقيقاتي با موسسات اقتصادي و صنعتي و تجاري و بلكه سياسي و اجتماعي از طرف ديگر، به صورت جدي مطرح است. فصل پنجم به ويژه اين همكاري را با بخش خصوصي مورد نظر دارد و مسائلي از قبيل تضاد منافع، جهت گيري در تحقيق، ممانعت از پژوهش، رازداري و تهديد پيش روي ارزش هاي آكادميك، بي طرفي، آزادي تحقيق و... را باز مي كند.

مباحث مبتلابه و مهمي چون حقوق مادي و معنوي مولفان، تخلفات پژوهشي چون «كپي كاري» و «انتحال يا سرقت علمي» (plagiarism)، انتشار مقالات علمي و داوري و مساله بي طرفي، موضوع اصلي فصول ششم تا دهم كتاب است. در فصل هفتم با عنوان «انتشار مقالات و داوري» درباره مباحث و مسائل مهمي چون كيفيت داوري مقالات علمي، انصاف، جهت گيري، انتشار تكراري، انتشار تحقيقات جنجالي، انتشار الكترونيك، انتشار بيفايده، استقلال هيات تحريريه بحث مي شود. موضوعاتي كه اندكي آشنايي ربط و نسبت شان با جامعه علمي و دانشگاهي ايران را آشكار مي سازد. از آن مهم تر بحث تخلف در پژوهش است كه در فصل هشتم مورد بحث قرار مي گيرد. بحث از جنبه ها و ابعاد حقوقي و اخلاقي اين موضوع، با توجه به گسترش اسف انگيز آن در جامعه علمي ايران، بسيار اهميت دارد. البته چنانكه نويسندگان مدعي هستند، موارد تخلف پژوهشي از دهه 1980 در سراسر دنيا افزايش يافته و اين موضوع نگراني هايي را در ميان مردم برانگيخته؛ تا جايي كه نهادهاي تصميم گير را به برساختن سازوكارهايي براي جلوگيري از اين موارد، واداشته است. فصل نهم نيز با عنوان «تاريخچه مالكيت معنوي» به تاريخچه اين موضوع و قوانيني كه براي اين امر تعبيه شده، مي پردازد. در فصل دهم نيز تعارض قابل بحث ميان بي طرفي علمي و منافع سازمان ها و نهادها مورد بحث قرار مي گيرد.

فصول يازدهم تا چهاردم كتاب، اما به برخي مباحث زيست پزشكي اختصاص يافته است. در فصل يازدهم، به موضوع نسبتا جديد استفاده از حيوانات در تحقيقات علمي اختصاص يافته است. در اين فصل ضمن ارايه تاريخچه اي از تحقيقات روي حيوانات، ديدگاه هاي صاحبنظراني چون پيتر سينگر و تارم رنگان در باب حقوق حيوانات معرفي مي شود و برخي تفاوت هاي مهم اخلاقي ميان حيوانات و انسان ها مورد بحث قرار مي گيرد و اصول و ضوابط حقوقي و اخلاقي پيشنهادي براي استفاده از حيوانات در تحقيقات علمي، مطرح مي شود. در فصل دوازدهم، بحث آزمايشات روي جانداران، اين بار در مورد انسان ها مطرح مي شود. ضمنا در اين فصل و فصل بعدي، برخي مفاهيم و اصول كليدي مثل رضايت آگاهانه، نسبت خطر/سود، خطر حداقلي و تحقيق در مقابل درمان مطرح مي شود. فصل چهاردهم با عنوان «علم ژنتيك، شبيه سازي و تحقيق سلول هاي بنيادين» موضوع داغ تر اخلاق و گستره تحقيقات ژنتيك را مد نظر دارد، مباحثي چون ژنتيك حيوانات و گياهان؛ آزمايش ژنتيك، حريم خصوصي و تبعيض؛ نگهداري نمونه هاي ژنتيك؛ برگرداندن نتايج تحقيق به نمونه ها؛ آزمايش ژنتيك خانواده؛ ژن درماني سلول هاي غيرجنسي؛ دستكاري سلول هاي جنسي و... .

در فصل پانزدهم، نويسندگان با نگاهي كل نگرانه و بين المللي، مساله تحقيق و پژوهش علمي را در گستره اي فراملي مطرح مي كنند و موضوعاتي چون قوانين بين المللي اخلاق، نسبي گرايي در تحقيقات بين المللي، استثمار، توزيع مزايا، تجاري شدن، رضايت آگاهانه و استفاده از دارونماها در تحقيق را مطرح مي كنند. فصل پاياني نيز با عنوان «نتيجه گيري» بيان پيشنهادات و توصيه هايي براي توسعه نگرش اخلاقي در امر پژوهش علمي و تحقيقات دانشگاهي است. اين توصيه ها در بخش هاي جداگانه اي تحت عنوان رهبري، تعليم و آموزش، قانونمداري و همكاري هاي بين المللي بيان مي شود. گستره و تنوع مباحث كتاب حاضر در بيان فضايل و رذايل پژوهش علمي شگفت انگيز و قابل توجه است و مطالعه آن را براي همه دانشگاهيان، محققان، پژوهشگران ايراني و همچنين نهادهاي تصميم گيرنده در امر علم و دانش، ضروري مي سازد.

اندر فضايل و رذايل تحقيق


 روزنامه اعتماد، شماره 4205 به تاريخ 19/7/97، صفحه 11 (كتاب)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 9 بار
    



آثار ديگري از " كاوه رهنما"

  روانشناسي تجربه ديني / نگاهي به كتاب «اديان، ارزش ها و تجربه هاي اوج»
كاوه رهنما، اعتماد 15/6/97
مشاهده متن    
  مورخان نهضت ملي و غفلت از افكار عمومي
كاوه رهنما، اعتماد 28/5/97
مشاهده متن    
  طبيب علت هاي طفوليت / نگاهي به كتاب «كودكي را مي زنند»
كاوه رهنما، اعتماد 11/5/97
مشاهده متن    
  فلسفه و پول
كاوه رهنما، اعتماد 1/5/97
مشاهده متن    
  كانت و آرمان صلح جهاني
كاوه رهنما، اعتماد 26/4/97
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
فصلنامه مطالعات نوين كاربردي در مديريت و اقتصاد
متن مطالب شماره 2، تابستان 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است