|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد97/8/5: شاهكار يا كتابي با تاريخ مصرف محدود
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4226
سه شنبه 15 آبان 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

خدمات سايت




 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 4218 5/8/97 > صفحه 8 (هنر و ادبيات) > متن
 
      


سوژه روز 
شاهكار يا كتابي با تاريخ مصرف محدود
50 سال از تاريخ نوشته شدن شازده احتجاب گذشت

نويسنده: رسول آباديان

رمان شازده احتجاب، نوشته هوشنگ گلشيري همين روزها 50 ساله مي شود و هنوز هم حرف و حديث هاي فراواني پيرامونش در جريان است. بسياري از دست اندركاران ادبيات داستاني، اين اثر را شاهكاري بي چون و چرا ارزيابي مي كنند و هستند كساني هم كه اين اثر را محصول دوراني خاص از تاريخ مي دانند با دوراني از درخشش محدود. به هر شكل اين رمان فارسي كه شايد نمونه اي از بهترين هاي تاريخ ادبيات ما باشد يا نباشد، هنوز هم طرفداران خاص خودش را دارد و تجديد چاپ هايش هيچگاه متوقف نشده و از هيمن منظر به سراغ گروهي از نويسندگان و مترجمان كشور رفتيم تا از اين كتاب بگويند و نويسنده اش.

احمد آرام: فناناپذير است

شازده احتجاب يكي از بهترين آثار ماندگار ادبيات ايران و يكي از بهترين كارهاي گلشيري است و بر اين باورم كه نويسنده بعد از اين اثري خلق نكرد كه بتواند اين كار خودش را به سايه بفرستد. من هميشه گفته ام كه شازده احتجاب براي ادبيات معاصر ما كافي است و خود بنده هر سال اين اثر را مرور مي كنم و هر بار چيزهايي تازه در آن كشف مي كنم. با مرور هر ساله اين اثر متوجه مي شوم كه گلشيري به زاويه ديد و فضاسازي و شخصيت پردازي احاطه اي غيرقابل انكار دارد. بدون اغراق بگويم كه با خواندن چندباره همين اثر بود كه مرا با عنصر تعليق و جريان سيال ذهن اصولي نزديك كرد. اين كتاب گلشيري، كتابي است آكنده از آموزه هاي ادبي با شخصيت ها و ديالوگ هاي بي نظير. شخصيت پردازي ها در اين اثر با چنان قدرتي انجام گرفته كه مخاطب حتي سايه آنها را نيز رويت مي كند. در كليت رمان شازده احتجاب محال است شخصيتي ببينيم كه كه جاي خودش نباشد. نكته جالب توجه در اين كار اين است كه هركاراكتر و هر شخصيتي در هر جايگاه به اندازه همان جايگاه حرف مي زند و تصميم مي گيرد. بدون هيچ شكي مي توانم بگويم كه شازده احتجاب فناناپذير است. البته گلشيري شاهكارهاي ديگري نيز مانند «آينه هاي روبرو» و «دست تاريك دست روشن» هم دارد اما در ميان كارهاي اين نويسنده، شازده احتجاب حال و حكايت ديگري دارد و داراي حسي نادر است. البته درباره تكنيك و خروج از زاويه ديد در اين اثر حرف هايي زده مي شود كه زياد قبول ندارم. متاسفانه بسياري از منتقدان بيش از توجه به هر مورد ديگر به دنبال نوعي مچ گيري هستند و كارشان اين است كه ضعف هاي كوچك را بزرگ نمايي كنند. به نظر من خيلي مضحك است بگوييم شازده احتجاب كاري ضعيف است و بنا به شانس موفقيت كسب كرده چون اگر اين حرف درست باشد، اين اثر هم مانند بسياري كتاب هاي ديگر تاكنون رنگ كهنگي به خود گرفته و فراموش شده بود. البته بايد گفت كه منتقداني از اين دست در سراسر جهان وجود دارند و ايراداتي از اين دست را به آثار نويسندگان مطرحي چون بورخس و ماركز هم نسبت مي دهند اما اين نويسندگان و آثارشان هر روز بيش از ديروز به محبوبيت جهاني دست پيدا مي كنند. به هر شكل گمان مي كنم همان گونه كه معتقديم فاكنر با «خشم و هياهو» و ماركز با «صد سال تنهايي» براي ادبيات جهان كافي هستند، شازده احتجاب هم براي ادبيات معاصر ما كافي است. هر اثري كه در عالم ادبيات پديدار مي شود حاصل همان حس هايي است كه زمان هايش به او بخشيده و بر همين اساس نمي توان كل كارهاي منتشر شده در تاريخ ادبيات را با نوعي نگاه كه مختص زمانه ديگري است مورد ارزيابي قرار داد.

علي دهباشي: اوج توانايي يك نويسنده در آغاز كار

بدون هيچ اغراقي مي توان گفت كه شازده احتجاب را مي توان به حق در رديف 10 رمان برتر ادبيات فارسي تاكنون قلمداد كرد. شازده احتجاب، اوج توانايي يك نويسنده در آغاز راه نويسندگي است. گلشيري از آن جمله نويسندگاني است كه به محض تولد بر قله نشست. من هميشه درباره گلشيري گفته ام كه او نويسنده اي بود واقعا نويسنده اما حيف و صد حيف كه در دوراني از حياتش، سمت و سوهاي سياسي و اجتماعي را به پرداختن تمام و كمال به ادبيات ترجيح داد و همين مسائل ناپايدار، گلشيري نويسنده را از ما گرفت. البته گلشيري فقط در شازده احتجاب نبود كه درخشيد بلكه آثاري ديگري از او مانند «نمازخانه كوچك من» و«جبه خانه» هم حكايت از حضوري سركش و پر استعداد در زمينه نويسندگي دارند. گلشيري از آن دست نويسندگاني است كه نوشتن داستان مدرن را به اوج رساند و همان گونه كه گفتم با شازده احتجاب توانست در همان دوران جواني نام خود را بر سر زبان ها بيندازد.

قباد آذرآيين: اتفاقي فرخنده براي ادبيات

در يك جمله بگويم كه شازده احتجاب يك اتفاق نو و فرخنده در ادبيات داستاني ما بود. نگفته پيداست كه اگر يك اثر ادبي فاقد چيزهايي باشد كه به تكامل برسد قطعا ما به عنوان مخاطب آن را درك و دريافت كرده و كمبودهايش را حس مي كنيم. به عقيده من، ادبيات ما بدون آثار درخشاني چون «بوف كور»، «يكي بود يكي نبود» و«شازده احتجاب» چيزي كم داشت. شازده احتجاب در زمان خود توانست بنياد ادبيات داستاني ما را به شكلي ملموس متحول كند، تحولي كه تاكنون پايدار است و نوع نگاه گلشيري در اين اثر و چگونگي شاكله و راه و رسم نوشته شدن چنين اثري بايد بيش از اين حرمت گذاشته شود و مورد ستايش قرار گيرد. البته بايد گفت كه هيچ شاهكاري در هيچ زمينه هنري توانايي اين را ندارد كه همه را يكسان از خود راضي نگه دارد و طبيعي است كه بسياري از منتقدان و حتي خوانندگان نوع نگاه ديگري به اين كار داشته باشند. خوبي حوزه ادبيات اين است كه هر كس مي تواند در حد شناخت و دانش خود اظهارنظر كند كه اين اظهارنظرها هرگز نمي تواند چيزي به ابهت يك كار اضافه كند يا از آن بكاهد. درباره شازده احتجاب حرف و حديث زياد است اما به گمان من زماني كه ما مي توانيم از زواياي گوناگون به يك كار نگاه كنيم و به قول معروف از ظن خود يارش شويم، نشانه صلابت و جايگاه منحصر به فرد آن اثر است و نه بر عكس. گلشيري در شازده احتجاب كاري كرده كه تا پيش از آن در ادبيات ما سابقه نداشته و بهتر است يك بار ديگر تكرار كنم كه اين كار را به جز يك اتفاق بزرگ در ادبيات نمي توان به چيز ديگري تشبيه كرد. بارها شنيده ام كه گفته مي شود، گلشيري نتوانسته از زير سايه شازده احتجاب خارج شود و اين كار همه آثار بعدي او را تحت الشعاع قرار داده اما من بر اين باورم كه تك تك كارهاي اين نويسنده هم درست مانند شازده احتجاب، حرف هايي براي گفتن دارند. شازده احتجاب يك كتاب كامل است كه همه خوبي ها را يكجا در خود دارد. البته نظرهاي پيش پا افتاده اي هم درباره اين اثر مطرح است كه مي گويند شازده احتجاب فقط به دليل پرداختن به اضمحلال سيستم قاجار از سوي سيستم شاهنشاهي مورد توجه و تبليغ قرار گرفت. اين گونه نگاه ها نشان دهنده موضوعي مهم چون عدم درك صحيح روح ادبيات در دوراني خاص و عدم درك صحيح يك شاهكار ادبي است. امتياز تاريخي اين اثر فقط نمي تواند به اضمحلال قاجاريه ختم شود چون ساختار كلي اثر به گونه اي است كه مي توان برداشتي سمبليك از آن داشت. يعني اين اضمحلال فقط منحصر به قاجار نيست و ممكن است در هر دوران تاريخي و براي هر سيستم و حكومتي تكرار شود. به هر شكل شازده احتجاب يك شاهكار بي چون و چراست كه بايد خوانده شود.

حسين آتش پرور: استقلال داستان

در سلسله جبال داستان نويسي معاصر ما چند قله وجود دارد كه از هر كجاي اين جغرافيا به آن نگاه كنيم آنها را در اهتزاز خواهيم ديد.

يكي بود يكي نبود اين قله ها به خاطر نقش جايگاه تاريخي اش براي ادبيات داستاني ما ارزشمند است. از آن عبور مي كنيم تا برسيم به بوف كور كه در شكل و ساخت، يگانه داستان نويسي است؛ يك اثر درخشان هنري مدرن ايراني. از بوف كور راه زيادي را بايد برويم تا برسيم به شازده احتجاب. بين بوف كور و شازده احتجاب داستان نويسي ما پر مي شود از خاطره. واقعه تاريخي- سياسي، اتفاق، حديث نفس.، شرح وقايع و... بخصوص كه چند اتفاق مهم در اين حوزه تاريخي مثل: جابه جايي سلطنت، شهريور 20 و جنگ جهاني دوم و ايران، آزادي گروه ها و احزاب، كودتاي 28مرداد، وقايع سال 41 و فضاي سياسي و چريكي اواخر دهه 40 و شازده احتجاب در اينجا متولد مي شود.

در اين زمان- دوران گذار از سنت به مدرنيسم- از داستان بيشتر به عنوان يك ابزار، يك قالب و ظرف براي بيان شرح حال، عقيده و مرام، ديدگاه ها، مسائل سياسي و مبارزاتي، حوادث تاريخي تا اهميت دادن به ذات داستان و نقش مستقل آن استفاده مي شود وگلشيري در شازده احتجاب داستان را به استقلال مي رساند.

مهم ترين تغييري كه در اين مقطع در داستان مي بينيم در زبان بستري ايجاد مي شود تا در ارتقاي ساخت هنري داستان از آن استفاده شود و كساني مثل گلستان، تقي مدرسي در «يكليا و تنهايي او»، نادر ابراهيمي در «بار ديگر شهري كه دوست مي داشتم» اين مهم را به عهده مي گيرند تا به ادبيت داستان كمك كرده باشند.

در شازده احتجاب كه گلشيري آن را در 31 سالگي مي نويسد، ما با يك اثر متفاوت و مدرن هنري ايراني كه به ادبيات رسيده است روبه رو مي شويم؛ كاري كه تا قبل وجود نداشته است.

جدا از مسائل روز و مقطعي؛ يعني جنبه هاي اجتماعي- سياسي، شازده احتجاب از آنها دوري مي كند و به مهم ترين مساله يعني زوال اشرافيت فئودالي پوسيده مي پردازد و آخرين ميخ را به تابوت آن مي زند. هر چند كه كارگردان فيلم شازده احتجاب تسليم خواسته فضاي مبارزاتي حاكم مي شود و چوب هاي زير بغل مراد را در كاربردي تازه به او مي دهد تا در پايان فيلم به عكس هاي اجدادي جد كبير بر ديوار حمله كند و آنها را بشكند.

مهم ترين وجه شازده احتجاب، استفاده از تكنيك و به كار گيري شگرد هاي مدرن داستان نويسي است. از طريق زبان توصيف كه مي شود يكي از سازه هاي داستان و شكستن خط روايت در نهايت ايجاز به ساخت تازه در داستان مي رسد. گلشيري توصيف را وارد داستان و آن را نهادينه مي كند تا جايي كه يكي از مختصات نوشتاري او مي شود.

سياليت زمان، زمان ذهني، شكستن خط زمان در تداعي ها، وجه ديگري است كه شازده احتجاب را مي سازد. چيزي كه در داستان نويسي قبل كمتر ديده مي شود. در اصل اين اتفاق و حوادث يا اندرواي نيست كه داستان را به پيش مي برد. تكنيك در روايت و پرداخت هوشمندانه است كه داستان را مي سازد.

جزيي نگري. نشان دادن به جاي گفتن، برجستگي روايت مدرن از طريق سازه هاي داستاني، صورت هاي ديگري هستند كه گلشيري در ساخت شازده احتجاب براي خلق اثري درخشان به كار مي گيرد.

به جز هوشمندي، موقعيت ادبي و فرهنگي خلق شازده احتجاب را نمي توان از خاطر دور داشت: حلقه جنگ اصفهان، جمعي خلاق متفاوت با سطع بالاي ادبي، مثل ابوالحسن نجفي، جليل دوستخواه، محمد حقوقي، محمد كلباسي و احمد ميرعلايي كه هر كدام در ادبيات معاصر ما جايگاه شايسته اي دارند را نمي شود ناديده گرفت.

علي اصغر حداد: شاهكار نيست

همين ابتدا مي خواهم نظرم را بي شيله پيله بگويم كه شازده احتجاب هرگز يك شاهكار بي نظير و بي چون و چرا نيست. نظر شخصي من اين است كه قرار دادن اين كار در كنار آثاري چون «بوف كور» يك بي احتياطي و اغراق بزرگ است. شازده احتجاب از جايي دچار نقصان در پرداخت داستاني مي شود كه فقط و فقط طبقه اشراف و شاهان را مورد تاخت و تاز قرار داده، گويي طبقه اشراف و شاهان از آسمان فرود آمده اند و بر ما حكومت كرده اند. اگر بخواهيم شازده احتجاب را با نگاهي دقيق مورد مطالعه قرار دهيم قطعا در رديف كارهايي از جنس نقد فرديت و روانكاوي فردي قرار مي گيرد و نه فهمي از جنس تكثر و جهانشمول. گلشيري در اين كار بايد حرف خود را در قالب پرداختن به ذات آدم هاي قاجارپذير مي زد و به جاي شاهان، روانشناسي خود آدم ها را مورد كنكاش قرار مي داد كه در آن صورت اين كار به كاري از جنس نقد اجتماعي نزديك مي شد. البته تكنيك در پردازش شخصيت ها، ديالوگ ها و كلا فضاسازي داستاني در اين كار بحث ديگري است كه بايد در جاي ديگري پيرامونش حرف بزنيم.

ناتاشا اميري: نثر زيباي گلشيري دليل ماندگاري اثر

به گمان من پيش از هر مورد ديگر، اين ادبيت متن است كه شازده احتجاب را به يك شاهكار تبديل كرده. نكته ديگر نثر زيباي گلشيري است كه جانمايه كار را شكل داده است. به هر شكل چه بپذيريم و چه نپذيريم، شازده احتجاب حالا ديگر جزئي از بدنه ادبيات معاصر ماست و در رديف كارهايي قرار نمي گيرد كه به شكلي مقطعي مطرح مي شوند و بعد از مدتي رنگ مي بازند و تاريخ مصرفشان تمام مي شود. گلشيري يك نويسنده صاحب سبك است و نگاه خاصي به زبان دارد. او توانست با نوشتن اين اثر، نوعي فراروي از زمان را به اثبات برساند و به خوبي توانست شيوه اي از سيال ذهن را به مخاطب عرضه كند. من هم اكنون جزييات اين اثر را به ياد ندارم چون خيلي وقت پيش آن را خوانده ام اما مي دانم مساله اي كه اين اثر را به اثري شاخص تبديل كرده، همان وجه مثال زدني زبان و انتقال معاني به شيوه اي منحصر به فرد است. نكته ديگري كه شازده احتجاب را به كاري قابل قبول مبدل كرده، وجه تكنيكي اثر است. تكنيكي كه حاوي پيشنهادي تازه در حوزه ادبيات داستاني است. به هر شكل نويسنده در دوره اي خاص از حياتش دست به خلق يك اثر زده و ممكن است اين اثر از سوي خيلي ها به رسميت شناخته شود و از سوي خيلي ها هم نشود. اصل اين است كه اين كار 50 سال دوام آورده و چند نسل از خواندنش لذت برده اند.

علي اصغر شيرزادي:احترام به مخاطب حرفه اي

شازده احتجاب پيش از هر مورد ديگر، راه و رسم تازه اي در حوزه ادبيات داستاني گشود و دريچه هاي تازه اي رو به نوشتن باز كرد. تا پيش از اين اثر ما اغلب نويسندگاني در تعريف كاسه داغ تر از آش داشتيم. نويسندگاني كه هنوز به ادبيات رئاليسم سوسياليستي متمايل بودند، يعني نوعي از ادبيات كه در خود شوروي آن زمان هم چندان دستاوردي به لحاظ جذب مخاطب نداشت. گلشيري با اين اثر ثابت كرد كه ادبيات داستاني ما قابليت هايي در پرش هاي خيره كننده دارد و قرار نيست تا هميشه بر مدار داناي كل و حاشيه پردازي هاي اضافه و بيهوده متمركز باشد. پيشنهادي كه گلشيري مطرح كرد بيشتر بر اساس احترام به مخاطبان حرفه اي ادبيات و نويسندگان نسل هاي آينده بود و ماندگاري اين كار هم نشان مي دهد كه او در هدف گيري اش كوچك ترين خطايي نكرده. بدون هيچ تعارفي بايد گفت كه شازده احتجاب بعد از بوف كور، يك نقطه عطف در تاريخ داستان نويسي ماست و گلشيري با كارهاي ديگرش ثابت كرد كه ماندگار بودن اين اثر از سر اتفاق نيست بلكه ريشه در نوعي خودآگاهي و خودشناسي دارد. هوشنگ گلشيري، نويسنده اي خود ساخته و خود بنياد است و تفاوت او با بسياري از نويسندگان ديگر اين است كه در تمام طول زندگي و در تك تك كارهايش، خودش را به حال خودش رها نكرده و با جديت كار كرده و خوب هم كار كرده. بعضي از دوستان به اين نكته اشاره مي كنند كه شازده احتجاب مربوط به دوراني خاص از تاريخ است و در همان تاريخ هم متوقف شده كه اگر چنين بود ما هم اكنون به فكر برگزاري جشن پنجاهمين سال تولدش نبوديم. از سوي ديگر مگر ممكن است كه يك اثر ادبي برخاسته از حال و هواي تاريخ و دوران خودش نباشد؟ ميلان كوندرا معتقد است كه يك اثر ادبي اگر مقيد به زمان و مكان نباشد، خود به خود در دوره اي به خلا پرت مي شود و بر همين اساس دوستاني كه معتقد به چنين نظريه اي هستند بايد كمي در ديدگاه خود تجديد نظر كنند. در شازده احتجاب بيش از هر مورد ديگر بايد به وجه تكنيكي آن كه تا پيش ازخود بي نظير بوده، توجه كرد و گرنه حرف هاي پراكنده و خالي از حس حرفه اي را كه هر كسي مي تواند مطرح كند. ما بايد ياد بگيريم كه در نظر هاي مان درچارچوب ادبيات و متن حرف بزنيم چون در اين صورت است كه مي توانيم به جزييات نگاه يك نويسنده حرفه اي پي ببريم. پرسش من از كساني كه مي گويند اين كار چهره سيستم قاجار را به عنوان چهره اي خشن معرفي كرده اين است كه اين سلسله كجايش خوب است كه آدم بتواند نگاهي از سر شفقت به آن داشته باشد؟ نكته ديگر اينكه خود گلشيري در پرداختن به آثار ديگران به قول معروف مو را از ماست مي كشيد و سزا نيست كه در برخورد با كارهاي نويسنده اي در اين حد حساس، كاهلي نشان بدهيم و از سر بيكاري چيزي بگوييم. كساني كه كتاب گلشيري را پيرامون«سووشون» سيمين دانشور خوانده اند به خوبي مي دانند كه اين نويسنده هرگاه اسم ادبيات داستاني به ميان مي آمد با احدي رودربايستي نداشت چون به شدت دقيق و جزئي نگر و هوشمند بود و شايد به همين دليل مورد حب و بغض هم قرار مي گرفت. همانطور كه گفتم، شازده احتجاب در برخورد با خواننده به يك جامعه هدف معتقد است و خود گلشيري هم اصولا اعتقادي نداشت كه هر كس كتابش را دست گرفت از آن لذت ببرد. گلشيري بارها به من مي گفت اگر نويسنده اي ادعا كرد فقط براي مردم مي نويسد، بدان كه حقه بازي بيش نيست چون در اين دوران عجيب اگر نويسنده اي بتواند فقط چند نفر را با خود همراه كند، شاهكار است.

جواد اسحاقيان: از بوف كور تا شازده احتجاب

يكي از بهترين آثاري كه خلاقانه با بوف كور برخورد كرده، شازده احتجاب است. در هر دو رمان كوتاه، دست كم سه شخصيت(راوي، زن اثيري، لكاته) با شخصيت هايي چون «شازده احتجاب »، «فخرالنسا» و «فخري» همانندي هايي دارند. با اين همه، ناهمانندي ها بر شباهت ها مي چربد زيرا بوف كور ضمن اينكه به اعتبار فرم و برخي مضامين به شدت تحت تاثير «خشم و هياهو» است، بيشتر اسطوره اي و روان شناختي است؛ در حالي كه اثر «گلشيري» عمدتا ساختي ادبي تر و اجتماعي تر دارد. بوف كور بر محور تك گويي دروني مستقيم مي گردد؛ در حالي كه شازده احتجاب از شگرد روايي «تك گويي دروني غيرمستقيم» سود جسته و از خشم و هياهوي «فاكنر» بيشتر متاثر است. برجسته ترين همانندي دو شخصيت راوي، كوشش براي رسيدن به خودآگاهي است. همه نگراني راوي «هدايت» اين است كه «فردا بميرد و هنوز خود را نشناخته باشد». شازده احتجاب نيز هر گاه به عكس ها و كتاب هاي آبا و اجداد خود نگاه مي كند، ميل به خودشناسي و كشف هويت فردي و تاريخي در او قوت مي گيرد.

«شازده احتجاب» طي شناخت تدريجي اجداد تباه انديش خود، بيشتر از آنان بيگانه و منزجر مي شود و در سوزاندن يادبودهاي اين خاندان تباهكار، بي گمان تر مي شود چنانكه يا چشم برخي از آن عكس ها را درمي آورد و يا عكس جد كبير خود را مي سوزاند و يا به سوزاندن خاطره نگاري هاي نياكان خود مي پردازد كه در آنها با سرافرازي به جنايات خود مباهات مي كرده اند. در بوف كور تحول ذهني راوي، سمت و سويي ديگر دارد.

«زن اثيري» در بوف كور گونه اي «فروغ ماوراي طبيعي» دارد. چشمان «فخرالنسا» نيز چنين تابشي دارد؛ پلك نمي زند و «شعله ها توي شيشه هاي عينكش» مي لرزد. عينك اين زن، استعاره اي از دل آگاهي اوست زيرا پيوسته در حال مطالعه و تامل است. پيراهن توري سفيد «فخرالنسا» رمزي از پاكي و لباس عروسي او است كه هيچگاه از تن بيرون نمي آورد و معرف معصوميت اوست؛ مثل روپوش سفيد شخصيت زن بوف كور وقتي دختركي است و در نهر سورن مي افتد و هنوز جاي دندان حيوان صفتي بر گردنش پيدا نيست. گل ميخكي كه «فخرالنسا» در عكس بر لب دارد، يادآور گل نيلوفر آبي و رمزي از عشق واقعي است و اين عادت كه مثل شخصيت زن بوف كور در روزگار پاكي، انگشت خود را در دهان مي گذارد، رمزي از معصوميت دخترانه و پاكي روان است.

برجسته ترين همانندي ميان اين دو زن اثيري، منش روحاني، اثيري و فرابين آنهاست. «فخرالنسا» به شوهر تكليف مي كند چند صفحه از كتاب اجدادي را برايش بخواند. او پيش از «شازده» به شناخت مي رسد و زودتر هم مي ميرد. «زن اثيري» هم تا پيش از خوردن شراب كذايي زنده است و تنها هنگامي بدنش سرد مي شود كه راوي از آن شراب كهنه- كه آغشته به زهر مار ناگ هندي است- به او مي خوراند. آن شراب، استعاره اي از «نفس اماره» است و زن اثيري (روح) با نفس اماره تجانس ندارد و كوشش راوي براي بخشيدن گرماي بدن خود به تن سرد مرده به جايي نمي رسد. زن اثيري در داستان «گلشيري» نيز سيمايي از «زن الهام بخش» دارد و كارش آشناسازي مرد با مقوله جان و ارتقاي او تا سطح انسان فرابين و رسيدن به تماميت روان است؛ با اين تفاوت كه تماميت روان در بوف كور، فلسفي و در «شازده احتجاب» اجتماعي است.

همه چيز نشان مي دهد كه «گلشيري» كوشيده در «فخري» سيماي غريزي و ملموس زن را نمايش دهد. اگر «فخرالنسا» براي «شازده» در برقراري پيوند زناشويي، حد و مرزي قايل مي شود، «فخري» در مقام كلفت و دختر باغبان خانواده و با علم بر ناتواني «شازده» مانع وي نمي شود. در اين حال، «فخري» سيمايي چون «زن اثيري» و «فخري» سيمايي چون «لكاته» دارد و هر دو شباهت هايي با هم دارند. در «شازده احتجاب» شازده از «فخري» مي خواهد تا خود را بر مثال «فخرالنسا» بيارايد و حركات و سكنات او را تقليد كند.

«لكاته» استعاره اي از جسم يا بخش نازل و پست وجود آدمي يا سويه منفي «روان زنانه» و رمزي فلسفي و روان شناختي است؛ در حالي كه «فخري» زني با هويت زنانه و مشخص است؛ في نفسه رمز نيست؛ ناگزير، ملموس تر و عيني تر است و مي تواند معرف همه زنان و دختراني باشد كه در خانه شاهزادگان قاجاري مورد تجاوز، بهره جويي و كامخواهي قرار مي گرفته اند و بيشتر معرف سيماي دختران مظلوم و بي پناه در نظامي پدرسالار هستند كه باز بر بار اجتماعي و تاريخي اثر دلالت مي كند.

عنايت سميعي: همه كارهاي گلشيري در يك سطح هستند

من بارها گفته ام كه هوشنگ گلشيري يكي از موفق ترين نويسندگان معاصر ايراني است زيرا تسلطش بر فوت و فن نويسندگي بر هيچ كس پوشيده نيست. موفقيت گلشيري از آن جهت بود كه هم ادبيات كلاسيك را به خوبي مي شناخت و هم شناخت نسبتا خوبي از ادبيات داستاني جهان داشت و جمع شدن همين خصلت ها باعث شد كه او چند قدم به لحاظ شناخت ادبي، از ديگر نويسندگان هم عصر خود جلوتر باشد. خيلي از دوستان بر اين باورند كه شازده احتجاب دركنار بوف كور قرار مي گيرد كه من كمي با اين نوع نگاه زاويه دارم چون معتقدم كار گلشيري در بسياري از موارد، تاثيرات غيرقابل انكاري از كار هدايت پذيرفته كه البته پيش از اين هم به اين موارد اشاره كرده ام. نكته قابل توجهي كه در رابطه با گلشيري و هدايت وجود دارد اين است كه در ميان آثار هدايت مي توانيم كارهايي پيدا كنيم كه اصولا نمي توان به سادگي پذيرفت كه نتيجه قلم زني نويسنده اي در سطح او هستند. يعني هدايت كارهاي نازلي هم دارد و زير و بم نوشته هايش را به وضوح مي توان ديد اما كارهاي گلشيري همگي داراي سطحي هستند كه نمي توان عنوان ضعيف را بر آنها گذاشت و شازده احتجاب يكي از كارهاي درخشان اوست. باز هم تكرار مي كنم كه شازده احتجاب تحت تاثير بوف كور است اما هنري كه گلشيري به خرج داده اين است كه تاثيرات عديده را از صافي ذهنيتي خلاق گذرانده و مخصوص به خود كرده است. كساني كه مي خواهند بيشتر درباره جهان ذهني هدايت و گلشيري بدانند بايد به اين نكته توجه داشته باشند كه نقب گلشيري به جهان بوف كور، از آن جنس از تاثيرپذيري نيست كه واضح يا آزار دهنده باشد و او توانسته با تكيه بر دانسته هاي ادبي خود، ميان شازده احتجاب و بوف كور، رابطه اي بينامتني ايجاد كند. البته در چند مورد هم اين تاثير پذيري با وضوح بيشتري ديده مي شود. مثلا راوي بوف كور دركنار جسد شخصيت زن اين رمان نشسته كه صحنه بسيار معروفي است و درست مانند همين صحنه را در شازده احتجاب مي بينيم، آنجا كه شازده هم دركنار جسد فخري نشسته كه اين صحنه در اين رمان هم صحنه معروفي است. نكته ديگري كه مي خواهم اشاره كنم اين است كه شخصيت هاي دوگانه در شازده احتجاب به خصوص شخصيت شازده را بايد از جنبه هاي گوناگون مورد مطالعه قرار دهيم. اين شخصيت كه تا پيش از خود در ادبيات داستاني نظير ندارد، از سويي به دنبال برجسته سازي شخصيت فخري است و او را فخرالنسا صدا مي زند و از سويي ديگر به دنبال اعمال قدرت بر اين شخصيت است.

حرف و حديث ها پيرامون شازده احتجاب زياد است و من نمي توانم به عقايد ديگران احترام نگذارم اما اين را هم بايد بگويم كه نبايد هيچ اثري را در توازن با مسائل سياسي و اجتماعي ارزيابي كنيم بلكه بايد به اين نكته توجه نشان دهيم كه اثر فوق تا چه اندازه توانسته سرپا بماند و تا چه اندازه توانسته رنگ كهنگي را از خود دور كند. آن نتايج بيروني كه معمولا در مورد شازده احتجاب مطرح مي شود، مواردي نيست كه برخاسته از ذهنيتي منتقدانه و خلاق تراوش كرده باشد و نظرگاهي پيش پا افتاده و سطحي است. اگر با دقت به اين اثر نگاه كنيم بدون شك متوجه خواهيم شد كه علاوه بر تاختن به سيستم مضمحل قاجار به بورژوازي نوخاسته رضاخاني هم تاخته است. نمونه هاي بارز اين تاختن، پيوند نامحسوس ذهنيت سركوبگري مردم است. مثلا زماني كه سرهنگ به سركوب مردم اقدام مي كند از اسلحه هاي رايج در دوره رضاخان استفاده مي كند. او با مسلسل مردم را سركوب مي كند، يعني سلاحي كه نمونه اش را در سركوب مردم دردوره فئودال و ارباب رعيتي نداريم. به گمان من گلشيري هيچ امتيازي به دوران رضاخاني نداده با رجوع به خود اثر درمي يابيم او خطر دوران نو را كمتر از دوران پيشين نمي داند اما ترجيح داده بر اساس ضروريت هايي معلوم، وجه غالب را به دوران قاجار اختصاص دهد.

احمد پوري: نوعي ديگر از رمان

من شك ندارم كه شازده احتجاب به عنوان يك رمان عالي در تاريخ ادبيات داستاني هفتاد هشتاد ساله ما يك حادثه بود. اين اثر، اثري متفاوت بود كه بر اساس نياز دوران ما از داستان نويسي و داستان خواني پديد آمد و گل كرد. گلشيري در نوع نوشتن رمان داراي نگاهي منحصر به فرد بود و در شازده احتجاب توانست آن نگاه را كاربردي كند و جهشي خيره كننده در رشد ادبيات داستاني داشته باشد. تا پيش از انتشار شازده احتجاب، رمان بوف كور در بالاي قله ادبيات ما قرار داشت و اين اثر توانست نه بالاتر از بوف كور بلكه در همان حد و اندازه ظاهر شود. كار گلشيري را در شازده احتجاب مي توان با كاري كه ويرجينياوولف در كشور خودش با ادبيات داستاني انجام داد، قياس كرد. وولف هم از نوشته شدن رمان هاي خطي و بدون هيچگونه نوآوري خسته شده بود و همان گونه كه مي دانيم دست به كاري زد كه تا پيش از دوران خودش سابقه نداشت. وولف در زماني با صراحت اعلام كرد كه از ديدن و خواندن اين گونه كارها خسته شده و به نوعي ديگر از رمان نياز دارد. گلشيري هم خسته شده بود و بر همين اساس دست به كاري زد و سكه زمانه ادبيات را به نام خود ضرب كرد. نوع پرداخت رمان شازده احتجاب به گونه اي است كه شكست روند عادي گذشت زمان را شاهديم و رجعت به گذشته و تك گويي هاي دروني شخصيت ها نشان مي دهد كه با نويسنده اي آشنا با مباني نويسندگي جهاني طرف هستيم. گلشيري در اين كار به خوبي از مولفه هاي روايت مدرن استفاده كرده و به خوبي از پس پيمودن راهي كه انتخاب كرده بود، برآمد.

پروين سلاجقه: نوع موفق استفاده ازعنصر زمان

آنچه در شازده احتجاب گلشيري از نظر من مي تواند مهم ترين وجه اهميت آن به حساب آيد، شخصيت پردازي موفق و هنرمندانه از نقش زن در گستره اي طولاني از تاريخ فرهنگي ايران است كه در چند چهره عمده ظاهر شده است. اولين وجه آن، در ساخت و پرداخت يك وجه از چهره حقيقي زن در تاريخ ايران در شكل و شمايل يك حضور شاهد، ناظر، ساكت اما كاتب و نويسا و هوشمند و آگاه به امور و واقعيت سرنوشت خود است، يعني در شخصيت پردازي فخرالنساء كه در اين اثر، به عنوان شخصيتي خاص، نگارنده تاريخ مذكر اجدادي خود است و بي آنكه قضاوت كند، فقط مرور و مشاهده مي كند و خواننده را به مشاهده و قضاوت وامي دارد. با كمي تامل در تاريخچه داستان ايراني مي توان گفت فخرالنساء در اين اثر، در واقع به نوعي طرحي ديگر از همان زن اثيري و بي گناه و آشنا براي خواننده معاصر ايراني است كه سويه ديگر يا همزاد خود را نيز در هيات لكاتگي اش در كنار خود دارد: يعني فخري را. (زني كه در همين شكل و شمايل در «بره گمشده» راعي گلشيري هم ظاهر شده است). هرچند اين نحوه شخصيت پردازي داستاني زن در هيات اين دوگانگي بنيادين در ذهنيت باستاني اقوم ايراني را قبل از شازده احتجاب در بوف كور هدايت هم داريم اما بايد به خاطر بسپاريم كه اين موتيف در شكل يك زن نويسا و شاهد و ساكت اما باهوش و روايتگر اولين بار در برون متن رمانس امير ارسلان و به عنوان يك راوي نويسا، از شخصيت فخرالدوله، دختر ناصرالدين شاه و نويسنده كتبي رمانس اميرارسلان گرفته شده است، دختري كه به طور پنهاني و در آن سوي پرده خوابگاه پدر خود داستان امير ارسلان را از زبان نقيب الممالك شنيده و يادداشت كرده است، طرحي از همين وجه شخصيتي زن است كه بعدها نيز پس از ظاهر شدن در بوف كور و شازده احتجاب در شكل يك موتيف تكراري در آثار ديگري از جمله: اسفار كاتبان ابوتراب خسروي نيز تكرار شده است. اما در اين ميان نكته بااهميت تر اين است كه وجهي ديگر از زن داستان ايراني براي اولين بار در شازده احتجاب در چهره اي جديد از شخصيت زن ساخته و پرداخته شده است كه در هيات ماه منير، با كنش هاي رواني، ميل به سوژگي دارد و ذهنيت تاريخ حرمسرايي را از جهات نگرش اومانيستي نو به نقد و چالش مي كشد. از ميان آثار گلشيري، شازده احتجاب را بيشتر از بقيه دوست دارم و اغلب از جهات متعددي به اين اثر فكر مي كنم؛ به مناسبات اندامواره فرم و درونمايه و شگرد بي نظير روايي اش؛ به طرح در هم پيچيده و ضربان تپنده طنين و لحن نوشتارش و به هماهنگي منسجم همياري تاريخ و گزارش و داستان در يك دايره فرماليستي و زيباشناختي. از نظر من اين اثر در تاريخ داستان نويسي ايران في نفسه و قائم به ذات داراي ارزش است و حتي اگر به دلايلي سايه هايي از بوف كور، هم بر بخش هايي از آن سنگيني كند، باز هم چيزي از ارزشش كم نمي شود، زيرا نو است و مصداق كامل امر نو در رمان معاصر. هنر هوشنگ گلشيري، يعني تمام قد تجلي كردن در هيات نويسندگي اين كار موفق و ممتاز كه شازده احتجاب باشد و همين يكي هم كم نيست كه نام او را در تاريخ داستان نويسي معاصر ايران جاودانه كند. نكته ديگري كه بايد اضافه كنم، اين است كه من با نظر بسياري از منتقدان مبني بر رمان نبودن اين اثر موافق نيستم به ويژه كساني كه آن را از نوع داستان بلند، قلمداد مي كنند. به نظر من اين اثر، چه به لحاظ ساختار و چه درونمايه، در هيات يك رمان خلق شده و مناسبات عمده سازوكار رمان شدن بر آن حاكم است، چرا كه شخصيت پردازي و گسترش اركان ساختاري در چارچوب يك سازوكار و نظام رماني در آن جريان دارد. نكته ديگري كه مرا پيوسته مجذوب اين اثر مي كند، نوع استفاده از عنصر «زمان» است كه در فرآيندي موفق و هوشمند، با ايجاد يك زمان داستاني مكانمند و قابل درك، چه به لحاظ تاريخي، چه فلسفي و چه اساطيري و بشري، در داستان نويسي ايران، طرحي نو در انداخته است و همچنين نمايش تام و تمام امر سوژگي مطلق است و فاعليت تاريخ مذكر و سلطه گر در محور ذهنيت فرهنگ ايراني و به تصوير كشيدن بخش هاي معيوب و بي رحم اين ذهنيت در نوشتاري خلاقانه و مدرن.

خلاصه رمان: شازده احتجاب، واپسين بازمانده يكي از خاندان هاي اشرافي قاجار، شام پاياني عمر خويش را سپري مي كند. شازده مي خواهد خود را بشناسد. اين فرآيند از سال ها پيش، يعني هنگامي كه شازده و فخرالنسا نامزد بوده اند، آغاز شده اما بي نتيجه مانده است. اكنون شازده در تاريكي اتاق بر صندلي نشسته است. عكس درگذشتگان جلو روي اوست. پدربزرگ، مادربزرگ، پدر، مادر، فخرالنسا، فخري و منيره خاتون، همه و همه در ذهن شازده زنده مي شوند. در اين ميان، شازده ناخواسته، گوشه هايي از زندگي خاندانش را بر ملا مي كند. شازده هر بار كه براي شناخت خود به خاطرات و رويدادهاي گذشته پناه مي برد، شكست مي خورد. سرانجام نيز شازده در شناخت خويش توفيق نمي يابد و هنگامي كه مراد خبر مرگ او را مي آورد، مي پرسد: «احتجاب؟» و اين مراد است كه احتجاب را به او معرفي مي كند: «پسر سرهنگ احتجاب، نوه شازده بزرگ، نبيره جد كبير افخم امجد. خسرو...». اما در واقع اين معرفي، كمكي به شناخت شازده از خودش نمي كند.
شاهكار يا كتابي با تاريخ مصرف محدود


 روزنامه اعتماد، شماره 4218 به تاريخ 5/8/97، صفحه 8 (هنر و ادبيات)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 17 بار
    



آثار ديگري از " رسول آباديان"

  درون ذهن و عرصه ناخودآگاه / اظهار نظر چند تن از اهالي فرهنگ و ادب درمورد جواد مجابي در سالروز تولدش
رسول آباديان، اعتماد 22/7/97
مشاهده متن    
  صبر مي كنم تا براي مخاطب به دنيا بيايم / همراه با حسين آتش پرور درآستانه انتشار مجدد «كوزه ها در جست و جوي كوزه گر» و چند كتاب ديگر
رسول آباديان، اعتماد 7/7/97
مشاهده متن    
  روزنه اي به جهان يوسا
رسول آباديان، اعتماد 3/7/97
مشاهده متن    
  روبه رشد و ماندگار / كوتاه پيرامون روايت دفاع مقدس در رمان نويسي ايران
رسول آباديان، اعتماد 1/7/97
مشاهده متن    
  از غلامحسين ساعدي تا جرج اورول / كوتاه پيرامون نقش آفريني «شهرهاي خيالي» درآثار بزرگ داستاني
رسول آباديان، اعتماد 25/6/97
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
فصلنامه رشد زبان هاي خارجي
متن مطالب شماره 125، پاييز 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است