|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد97/8/5: يادمان هويت ملي مبتني بر اصول
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4247
سه شنبه 13 آذر 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 4218 5/8/97 > صفحه 14 (سياستنامه) > متن
 
      


يادمان هويت ملي مبتني بر اصول
نگاهي به آخرين كتاب فرانسيس فوكوياما

نويسنده: دكتر محمدجواد غلامرضاكاشي

سياستنامه| انقلاب اسلامي ايران بي ترديد مهم ترين واقعه تاريخ معاصر كشورمان است. اين واقعه و ابعاد مختلفش، آن قدر اهميت دارد كه مرتبا به بهانه هاي گوناگون و از نقطه نظرات مختلف مورد بازخواني قرار گيرد. طبيعي است كه اين بازخواني ها و ارايه نظرات مختلف، همه از يك جنس نيستند و هر كدام از تحليلگران تاريخ معاصر ايران صرفا از زاويه نگاه خودشان به اين تحول بزرگ مي نگرند. كتاب اخير فوكوياما فيلسوف ژاپني ? امريكايي بهانه اي شده كه دكتر محمدجواد غلامرضا كاشي بار ديگر به بازخواني انقلاب اسلامي و نتايج مترتب بر آن بپردازد. اما آنچه نويسنده در اين مقاله گفته است، تنها يك سوي ماجرا است و نگاه هاي ديگري هم در ميان تحليلگران و صاحبنظران تاريخ معاصر كشورمان وجود دارد كه ناقض نظرات نويسنده محترم است.ضمن احترام به دكتر كاشي استاد علوم سياسي دانشگاه علامه طباطبايي لازم به ذكر است كه «اعتماد» از انعكاس و انتشار نظرات صاحبنظران و تحليلگراني كه ديدگاهي متفاوت از ايشان در تحليل تاريخ معاصر كشورمان دارند، استقبال مي كند و از ارايه آن به مخاطبان خود دريغ نمي ورزد.

فوكوياما در كتاب اخير خود كه با نام «هويت: طلب كرامت و سياست مبتني بر خشم» منتشر شده به روايتي از ملي گرايي تحت عنوان «هويت ملي مبتني بر اصول» مي پردازد كه به نظرم قابل تامل است. من خيال مي كنم در آستانه انقلاب ايران چنين صورتي از ملي گرايي متولد شد اما در سن نوزادي از دنيا رفت. به چكيده اي از آراي فوكوياما در اين كتاب اشاره مي كنم آنگاه به آن نوزاد از دنيا رفته خواهم پرداخت.

خطر هويت جويي هاي قومي

فوكوياما در كتاب خود به خطر ظهور هويت جويي هاي قومي، نژادي، مذهبي و جنسيتي به منزله صورت هاي خطرناك سياست هويت اشاره مي كند. ظهور ترامپ و جدايي بريتانيا از اتحاديه اروپا، نمونه هاي بارز اين ظهور خطرناكند و طليعه دوراني تازه در مسير تحولات جهاني. به نظر فوكوياما، سياست هاي ليبراليستي مدافع حقوق فردي و سياست هاي چپ مبتني بر دفاع از حقوق طبقه كارگر هر دو در يك نكته مشترك بودند و آن فراموش كردن بسياري از گروه هاي اجتماعي حاشيه مانند گروه هاي قومي، جنسيتي، نژادي و مذهبي بود. اين گروه ها، نه جايگاه خود را در سياست هاي دنياي ليبرالي درك مي كردند نه در سياست هاي چپ. اين سنخ از گروه ها به قول فوكوياما، دركي دروني از خود دارند كه با دركي كه از آنها ساخته شده، ناسازگار است. آنها تصور مي كنند چيزي در سرشت هويتي شان وجود دارد كه ناشناخته مانده و در فضاي سياست هاي ليبرال يا چپ ناديده گرفته شده است. آنها خشمگين اند و اينك با تكيه بر ابزارهاي رسانه اي جديد و موج نوظهور پوپوليسم سياسي در عرصه بين الملل ميداني تازه براي ظهور پيدا كرده اند. به نظر فوكوياما، اين سنخ از فعليت سياسي براي همه كشورها و عرصه بين الملل خطرناك است.

راه حل فوكوياما

او براي برون رفت از اين خطر، همه را به احياي هويت ملي مبتني بر اصول فراخوان مي كند. به قول فوكوياما، ملي گرايي كه بر انگاره هاي عصر روشنگري ظهور كرد، مبتني بر باورهاي نژادي و قومي نبود بلكه بر منظومه اي از آراي اصولي عصر روشنگري نظير آزادي و برابري انساني استوار بود. اگرچه بعدها بسياري از امواج ملي گرايي به باورهاي نژادي درآميختند اما پيوند ميان ملي گرايي و باورهاي نژادي و قوميتي لزوما در سرشت ملي گرايي نهفته نيست. فوكوياما، هم ليبرال ها و هم چپ ها را فرا مي خواند تا براي نجات ارزش هاي عصر روشنگري، پرچم آن سنخ از ملي گرايي را برافرازند و در مقابل سياست هاي هويت دنياي امروز مقاومت كنند. يكي از دلايل ظهور سياست هاي هويتي گروه هاي قومي و مذهبي و جنسيتي در دنياي امروز از نظر فوكوياما، رشد فرآيند جهاني شدن است. جهاني شدن هم احساس دروني ناديده گرفته شدگي گروه هاي قومي و جنسيتي و ديني را تشديد كرده و هم امكان هاي ظهور و بروز به آنها عطا كرده است. در مقابل رويكرد افراطي جهانگرايي عام انساني و رويكرد تفريطي تكيه بر حقوق فردي، فوكوياما، ايستادن در نقطه دفاع از ملي گرايي مبتني بر اصول را بهترين نقطه مقاومت برمي شمارد.

كتاب فوكوياما و انقلاب اسلامي ما

مضمون كتاب فوكوياما مرا به فضاي ابتداي انقلاب برد. واقع اين است كه خواست آزادي و عدالت و استقلال سياسي مضمون اساسي نهضتي بود كه در فضاي منتهي به انقلاب سال 57 در ايران شعله كشيد. دين و باورهاي مذهبي در برانگيختن اين فضا نقش درجه اول داشت. اما آنچه سبب معتبر شدن دين در عرصه سياسي شد، عرضه روايت هايي بود كه دين را به منزله پشتوانه اصلي عدالت و آزادي و استقلال در عرصه عمومي منتشر كرده بود. اين مدعايي ابطال ناپذير نيست. مي توان همه ادبيات بسيج كننده در عرصه سياسي ايران از اوايل دهه 50 تا آستانه پيروزي انقلاب را روي ميز گذاشت و مورد مطالعه و بررسي قرار داد. در اين متون آنچه كانوني است نقد رژيم پهلوي است از اين حيث كه مستبد است، عامل محروميت طبقات گسترده اجتماعي است و در ضمن وابسته نيز هست. اسلام به منزله آييني كه مدافع اين 3 ارزش اساسي است، اعتبار سياسي يافت و در عرصه عمومي قد علم كرد.

به اين اعتبار، دين در تحقق انقلاب سال 57 نقش بسيار مهمي داشت اما انقلاب سال 57 اساسا يك نهضت ديني نبود. نهضت ديني به اين معنا كه خواست اساسي مردم سيطره دين در عرصه عمومي باشد و قرار بر آن نهاده باشند كه خود را تسليم متوليان ديني كنند و هر چه را آنان ارزش هاي محوري عرصه سياسي مي دانند. به اين اعتبار، انقلاب سال 57 ايران به كلي از نهضت هاي بنيادگرايانه ديني اين روزگار متمايز بود و به نظرم مصداقي از آنچه فوكوياما، ملي گرايي مبتني بر اصول مي خواند. همه قوت و نيروي ملي گرايي مبتني بر اصول ايراني، گرد هم آوردن مردم حول منظومه باورهايي بود كه با ارزش هاي جهان جديد سازگار بودند و در همان حال از طرف ارزش هاي منتشر در جهان زيست مردم پشتيباني مي شدند. چنانكه نام هاي مقدس ديني، پيامبر، امام علي و امام حسين از صرف شفاعت مردم در قيامت و شفاي درد بيماران آنچنان كه در روايت هاي سنتي گفته مي شد به مصداق هاي آزاديخواهي و عدالت تبديل شدند.

سرانجام ملي گرايي مبتني بر اصول در انقلاب ايران

آن روز كه خسرو گلسرخي ماركسيست در دادگاه شاه به نام امام علي تمسك كرد، بي آنكه الزاما مسلمان يا شيعه شود، يك تحول بزرگ در ايران روي داده بود. مردم خود را آماده عقد يك پيمان جديد مي ديدند كه در پرتو آن احساس تشخص جمعي كنند بي آنكه تنوعات دروني شان ناديده گرفته شود. همه با يكديگر احساس آشنايي و صميميت مي كردند و تنها يك نفر بود كه در اين ميان بيگانه بود و آن شخص شاه بود. طرد نام شاه، اسم رمز پيوند ميان مردم حول و حوش ارزش هاي آزاديخواهي و عدالت و استقلال بود. اما صد افسوس كه ملي گرايي مبتني بر اصول ايراني در همان فضاي انقلابي سال هاي 56 و 57 متولد شد و هنوز سنش به يكي دو سال نرسيده بود كه از دنيا رفت. فقط به چند عامل اشاره مي كنم كه مسبب مرگ اين طفل بيچاره شدند والا عوامل بسيار ديگري دخيل بودند. عوامل مذكور به شرح زيرند:

1- حفظ سرشت ملي گرايي مبتني بر اصول ايراني با خواست تمركز در عرصه سياسي ناسازگار بود. در آن روزگار در عرصه سياسي ايران، كساني با هم ستيز مي كردند كه در يك نكته مشترك بودند، همه خواهان صورتي از سياست متمركز بودند. به جز يكي دو مورد خاص، هيچ كس، خرد حيات سياسي مبتني بر كثرت و تفاوت را نداشت. يكي، ديگري را متهم مي كرد به مزدور بيگانه و خود داغ ننگ مرتجع را بر گردن مي آويخت. يكي با خشم ديگري را پايگاه امپرياليسم مي شمرد و البته خود داغ وابستگي به ساواك شاه را دريافت مي كرد. اما اين همه نمي دانستند كه با هم شريك و همكارند در توليد احساس ضرورت به يك نظم متمركز و تك پايه. در چنين شرايطي طفل ملي گرايي مبتني بر اصول ايراني يا بايد در پاي اسلام گرايي قرباني مي شد يا چپ گرايي. چنين شد كه انقلاب اسلامي شد و طفل ملي گرايي مبتني بر اصول از دنيا رفت.

2- تبديل نزاع سياسي به جنگ مسلحانه توسط سازمان مجاهدين خلق و سخن گفتن از طريق تفنگ ها، طفل هنوز زبان نگشوده ملي گرايي مبتني بر اصول ايراني را زير دست و پاي جماعت خشمگين كشت.

3- تحميل جنگ به ايران در همان ماه هاي نخست پس از پيروزي، جايي براي رسيدگي به طفل نورسيده نمي داد. از گرسنگي و تشنگي جان داد. جنگ و اقتضائات بسيج در همه جاي جهان با مقتضيات زندگي مدني و دمكراتيك ناسازگار مي افتد.

4- البته نبايد از فضاي منطقه اي و بين المللي ناشي از جنگ سرد غفلت كرد. در فضاي آن روزها، اصولا استقرار يك نظام سياسي مبتني بر ملي گرايي مبتني بر اصول آزادي و عدالت را دشوار مي كرد. آنچه آن فضاي سنگين را سنگين تر مي كرد مساله فلسطين و اسراييل در اين منطقه بود. در چنان فضايي كينه و احساس نفرت و خشم، چنان غلظتي داشت كه با نرم خويي مقتضي آن سنخ از ملي گرايي ناساز گار بود. آن طفل از ميان ما رفت. اسلام به منزله اصلي ترين شالوده حيات جمعي ما، قطع نظر از نقشي كه براي آن فراخوان شده، خود موضوعيت پيدا كرد. حال به روزگاري رسيده ايم كه معلوم نيست اگر اسلامي بودن حكومت همچنان برقرار است، چه نشانه اي جز حجاب خانم ها از آن باقي مانده است؟ حجاب خانم ها در اين ديار تبديل شده به همان تنها برگي كه جان بيمار به آن وابسته است. همان ماجرايي كه او هنري در داستان آخرين برگ مي پردازد. البته آخرين برگ هم افتاده و تنها به همت يك نقاش پير هنوز بيمار زنده است چراكه خيال مي كند يا خود را به اين خيال مي زند كه هنوز برگي بر درخت مانده است. برگ نقاشي شده را برگ زنده مي انگارد.

كتاب فوكوياما و فهم وضعيت ما

به نظرم كتاب تازه فوكوياما، نسخه اي براي فهم وضعيت ما، و برون رفت از آن ارايه مي كند. مطابق تحليل فوكوياما، ملي گرايي مبتني بر اصول ما، راه به سنخي از هويت سپرد كه در سرشت خود ديني بود و ميل دينداران براي ديده شدن را قطع نظر از آنكه چگونه ديده شويم، نمايندگي مي كرد. سنخي از تحميل خود به چشم هايي بود كه به سوي ديگري متوجه بودند. البته در جلب توجه آنها كسب توفيق كرديم اما در چشم هايي كه به ما مي نگرند، اثري از عشق، جاذبه و اشتياق وصل نيست. براي آن ديگران جاذبه نيافريديم، در داخل نيز به چرخه بي پاياني از تنازع داخلي افتاديم. به گسيختگي جامعه كمك كرديم و شايد بيش از همه ارزش ها و نهادهاي ديني را تضعيف كرديم.

راه خروج، برگزاري يادماني به مناسبت مرگ آن طفل معصوم است. چه خوب است قبل از هر كس، متوليان ديني عهده دار برگزاري اين يادمان شوند. آنها قبل از همه اعلام كنند كه به خدمت دين بردن منطق حيات سياسي، نتيجه اي جز مرگ فضائل حيات سياسي نداشت و البته فضائل حيات ديني را هم زائل كرد. بنابراين در مراسم اين يادمان رسما اعلام شود، دين با ارزش ها و فضائل حيات سياسي اعلام وفاداري مي كند و هر آنچه از حيات ديني مددي به اين مهم نمي رساند را به عرصه خصوصي مي برد. ديگر گروه ها و جريان هاي فكري و سياسي نيز خوب است در اين يادمان شركت كنند. كافي است در اين مراسم همه به ياد آورند عامل اصلي مرگ آن طفل، حذف ديگري از دايره حيات سياسي است. بنابراين همه بايد بيايند ولي هر كس با هر ارزش و باوري كه به آن معتقد است، رسما اعلام كند متعهد به ارزش هاي آزاديخواهانه و عادلانه است و هر چه در خانه دارد و هر باور و اصولي كه به آن قائل است در خدمت تحكيم اين اصول مي برد و اگر به كار نيايد در عرصه خصوصي خود نگاه مي دارد.

كتاب فوكوياما، مرا به فضاي ابتداي انقلاب برد. واقع اين است كه خواست آزادي و عدالت و استقلال سياسي، مضمون اساسي نهضتي بود كه در فضاي منتهي به انقلاب سال 57 در ايران شعله كشيد. دين و باورهاي مذهبي در برانگيختن اين فضا، نقش درجه اول داشت. اما آنچه سبب معتبر شدن دين در عرصه سياسي شد، عرضه روايت هايي بود كه دين را به منزله پشتوانه اصلي عدالت و آزادي و استقلال در عرصه عمومي منتشر كرده بود.

فوكوياما در كتاب خود به خطر ظهور هويت جويي هاي قومي، نژادي، مذهبي و جنسيتي به منزله صورت هاي خطرناك سياست هويت اشاره مي كند. ظهور ترامپ و جدايي بريتانيا از اتحاديه اروپا، نمونه هاي بارز اين ظهور خطرناكند و طليعه دوراني تازه در مسير تحولات جهاني.

او براي برون رفت از اين خطر، همه را به احياي هويت ملي مبتني بر اصول فراخوان مي كند. به قول فوكوياما، ملي گرايي كه بر انگاره هاي عصر روشنگري ظهور كرد مبتني بر باورهاي نژادي و قومي نبود بلكه بر منظومه اي از آراي اصولي عصر روشنگري نظير آزادي و برابري انساني استوار بود.

فوكوياما، هم ليبرال ها و هم چپ ها را فرا مي خواند تا براي نجات ارزش هاي عصر روشنگري، پرچم آن سنخ از ملي گرايي را برافرازند و در مقابل سياست هاي هويت دنياي امروز مقاومت كنند.

يكي از دلايل ظهور سياست هاي هويتي گروه هاي قومي و مذهبي و جنسيتي در دنياي امروز از نظر فوكوياما، رشد فرآيند جهاني شدن است. جهاني شدن هم احساس دروني ناديده گرفته شدگي گروه هاي قومي و جنسيتي و ديني را تشديد كرده و هم امكان هاي ظهور و بروز به آنها عطا كرده است.

در مقابل رويكرد افراطي جهانگرايي عام انساني و رويكرد تفريطي تكيه بر حقوق فردي، فوكوياما، ايستادن در نقطه دفاع از ملي گرايي مبتني بر اصول را بهترين نقطه مقاومت برمي شمارد.


*استاد علوم سياسي دانشگاه علامه طباطبايييادمان هويت ملي مبتني بر اصول


 روزنامه اعتماد، شماره 4218 به تاريخ 5/8/97، صفحه 14 (سياستنامه)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 27 بار
    



آثار ديگري از "دكتر محمدجواد غلامرضاكاشي"

  احياي سوژه ارزشگذار / تاملي پيرامون «تحليل تاريخي گفتمان»
دكتر محمدجواد غلامرضاكاشي*، ايران 11/9/93
مشاهده متن    
  تضميني براي حيات اعتدال گرايي
دكتر محمدجواد غلامرضاكاشي٭، ايران 10/7/92
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
فصلنامه خانواده و پژوهش
متن مطالب شماره 40 (پياپي 1503)، پاييز 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است