|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه كيهان97/8/15: تعليم و تعلم در سيره علمي و عملي امام رضا (ع)
magiran.com  > روزنامه كيهان >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 22047
دو شنبه 21 آبان 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

خدمات سايت




 
MGID2827
magiran.com > روزنامه كيهان > شماره 22044 15/8/97 > صفحه 6 (معارف) > متن
 
      


تعليم و تعلم در سيره علمي و عملي امام رضا (ع)


نويسنده: حجت الاسلام علي قنبريان

علم و دانش و پشتكار در تعليم و تعلم آن، در سبك زندگاني اولياء الهي (پيامبران و امامان) جايگاه ويژه اي دارد و در قرآن و كلمات معصومين(ع) بر آن تاكيد بسيار شده است. نمونه هاي تشويق بر علم و دانش و اهتمام بسيار بر گسترش معارف اصيل اسلامي را مي توان در سيره علمي و عملي امام رضا(ع) يافت. به ويژه آنكه در زمان ايشان، با ترجمه كتب و رساله هاي دانشمندان غير اسلامي به زبان عربي، افكار غيربومي و تازه اي وارد جهان اسلام مي شده و امام با تربيت شاگردان، مكاتبات، بحث و مناظره، و...سعي در از بين بردن افكار و انديشه هاي گمراه كننده داشتند. در نوشتار حاضر سعي شده است كه سيره امام رضا(ع) و اهتمام ايشان نسبت به علم و دانش تبيين و بررسي شود.

1. اهميت پژوهش و نگارش

يكي از ابعاد آموزش و صيانت از علم و دانش، نگارش و پژوهش مي باشد. مزيتي كه پژوهش دارد آن است كه ذخيره اي براي آيندگان خواهد بود و اين مزيتي است كه در تدريس و بحث هاي شفاهي وجود ندارد.

امام رضا(ع) از رسول خدا(ص) حديثي را نقل كرده و به اين موضوع اين گونه تاكيد كرده و سفارش مي فرمايد: «هركس چهل حديث براي امت من حفظ كند، تا مردم از آنها بهره مند شوند، خداوند او را در روز قيامت فقيه و عالم برمي ‏انگيزد». (بحارالانوار،  ج2، ص156) برخي از علمايي كه اربعين نگاري كرده و كتاب هايي درباره علوم حديث و روايات ائمه(ع) تاليف نموده اند، اين حديث را در ابتداي كتب شان ذكر كرده اند.

در اين حديث منظور امام رضا(ع) از حفظ حديث، قطعا حفظ كردن و به حافظه سپردن روايات نيست، بلكه مراد كتابت و گردآوري آن براي آيندگان و امت هاي بعدي است و همين بيان حضرت، نشان از اهميت پژوهش و كتابت در سيره رضوي است. البته اگر اين چهل حديث همراه با شرح و توضيح ثبت و ضبط گردد، مصداق اكمل حفظ حديث تحقق پيدا كرده است؛ همانند كتاب چهل حديث امام خميني(ره).

پيامبر اكرم(ص) درباره اهميت تحقيق، پژوهش، و كتابت مي فرمايند: «العلم صيد و الكتابه قيد، قيدوا قيدوا رحمكم الله تعالي علومكم بالكتابه؛ علم صيد و شكار است، و كتابت و نوشتن قيد و به بند كشيدن مي باشد. رحمت خداوند بر شما! علوم خود را با نوشتن به بند كشيد». (علي احمدي ميانجي، مكاتيب الرسول، ج1، ص361)

اين روايت نبي اكرم(ص) نص در كتابت و پژوهش مي باشد. يعني اگر بخواهيم علم خودمان را به بند بكشيم و در تملكمان باشد، بايد بنويسيم تا ثبت و ضبط گردد. يعني شكار تا زماني كه به بند كشيده نشده ممكن است فرار كند و از دست شكارچي خارج شود. پيامبر(ص) هم اينجا تمثيل خوبي دارند كه اگر مي خواهيد علم مانند يك شكار به بند كشيده شود و از دستتان خارج نشود، بنويسيد تا براي آيندگان هم باقي بماند و باقيات الصالحاتي برايتان باشد.

در روايت ديگري امام صادق(ع) مي فرمايد « اكتبوا فإنكم لا تحفظون‏ حتي‏ تكتبوا؛ بنويسيد! همانا شما قادر بر محافظت مطالب علمي نمي باشيد مگر به نوشتن و كتابت كردن». (محمدبن يعقوب كليني، الكافي، ج‏1، ص52)

در كتاب «منيه المريد في آداب المفيد و المستفيد» عالم بزرگوار شهيد ثاني گويد: طالب علم خوب است هميشه يك دفتر يادداشت همراه خود داشته باشد و به محض ديدن مطلب علمي آن را بنويسد چون نگارش سبب مي شود كه آن مطلب را به بند بكشد و اگر اين كار را نكند، همان مطلب را كه مي بيند، بعد از مدتي از يادش خواهد رفت.

برخي از مورخان و تذكره‏نويسان، از حضرت رضا(ع) به جز احاديث و اخباري كه از آن حضرت نقل كرده‏اند و مربوط است به آنچه براي اصحاب خود بيان فرموده و يا در پاسخ كساني كه براي فهم مسائل علوم و معارف به آن بزرگوار مراجعه كرده‏اند ايراد كرده است، تاليفاتي را نيز ذكر كرده‏اند: كتاب فقه رضوي‏، رساله ذهبيه در طب‏، صحيفه الرضا، كتاب محض الاسلام‏، پاسخ مسائل ابن سنان‏، و علل ابن شاذان‏. (محمدجواد فضل الله، تحليلي از زندگاني امام رضا(ع)، ص199-187)

2. مقابله با رسوخ افكار غيراسلامي بيگانگان

امام رضا(ع) در دوران زندگي با سه تن از خلفاي عباسي معاصر بود. در زمان خلافت بني عباس، موضوع ترجمه مورد توجه علما و انديشمندان آن عصر بود. علماي آن زمان، برخي كتب پزشكي، شيمي، فلسفه و... را از يوناني ترجمه نموده و به مراكز علمي اسلامي ارائه مي دادند. از اين رو ما مي بينيم كتابخانه دارالحكمه كه حاوي كتب بسياري بود در دوران عباسيان تشكيل شده است و يكي از علل تشكيل و برپائي دارالحكمه، ترجمه ها و توسعه علوم بود.در اين زمان كتب يوناني ترجمه شده وافكار غربي وارد مملكت اسلامي مي شد. يكي از نقش هاي ويژه و مهم امام رضا(ص) در زمينه فرهنگ سازي اسلامي، عبارت بود از: مقابله با امواج فكري بيگانگان. يعني با تشريح علوم اصيل اسلامي، و با تبيين قرآن و گفتار پيامبر(ص) و تربيت صحابه و دانشمندان، مانع از ورود تفكرات ناسالم غربي به مراكز علمي شيعي مي شد.

با توجه به گستردگي سرزمين هاي اسلامي، امام رضا(ص) با تربيت صحابه اي امين و دانشمند، تلاش هاي بسياري براي دفع آسيب هاي فرهنگي و مقابله با ورود افكار بيگانه و سكولار به همراه كتب ترجمه شده انجام داد، تا بدين طريق فرهنگ تمدن اسلامي با محفوظ ماندن از انحرافات، تقويت و ارتقا يابد.

3. مناظرات امام رضا(ع) با دانشمندان ديگر اديان

امام رضا(ع) مناظرات معروف با انديشمندان علمي و مذهبي داشته اند. يكي از شعبه هاي تعليم و تعلم، مناظره و گفت وگو است.

در مناقب آمده است: ابوجعفر قمي در عيون اخبار الرضا(ع) ذكر كرده است كه مامون دانشمندان ديگر اديان را همچون جاثليق(لقب رئيس اسقف ها و علماي بزرگ نصارا)، راس الجالوت (لقب دانشمندان و علماي ملت يهود)، سران صابئين را مانند عمران صابي و هريذ اكبر، پيروان زردشت، نطاس رومي، علي بن محمدبن جهم، و متكلماني مانند سليمان مروزي را جمع مي‏كرد و آن گاه امام رضا(ع) را نيز احضار مي‏كرد. آنان از امام پرسش مي‏كردند و آن حضرت يكي پس از ديگري آنان را شكست مي‏داد. مامون داناترين خليفه بني عباس بود اما با اين وصف گاه از روي اضطرار تسليم حضرت مي‏شد. (محسن امين، سيره معصومان‏، ج5، ص147؛ محمدبن يعقوب كليني، اصول كافي، ج‏1، ص302) همه آن سوالات و جواب ها به تفصيل نوشته شده و براي قضاوت امروز ما باقي مانده است.

همان طور كه ذكر گرديد يكي از مناظره كنندگان با امام رضا(ع)، عمران صابي فيلسوف بزرگ و رهبر روحاني قبيله صابي است. او به وسيله مامون احضار شد به منظور امتحان كردن امام، و براي امام مشكل‏ترين و مبهم‏ترين سوالات فلسفي را آماده كرد. شيخ محمدتقي جعفري محقق، سوال هاي عمران را توضيح داده و در تفسير آنها گفته است: اين مناظره حاوي مهم‏ترين و مبهم‏ترين سوال هاي حكمت درباره عقل متعالي است كه عقول محققان را وقتي درباره آن فكر مي‏كنند خسته مي‏كند.متخصصين پاسخ كافي به اين سوالات نداده‏اند، زيرا سوال هاي ديگر ممكن است از آن سوال ناشي شود و سوال ها ممكن است مبهم‏تر از خود آن سوالات قبلي باشد. عمران در اين روايت اين سوالات مبهم را اقامه مي‏كند كه به وسيله امام علي بن موسي الرضا(ع) هشتمين حجت خدا بر بندگانش و وصي پيامبرش بر روي زمين پاسخ داده مي‏شود. آنچه امام توضيح داده است در طول اين مناظره، راه روشني است كه نمي‏شود با غبار پرده مادي كه با دلايل محدود عقلي در دژ تاريك اشياء محسوس ناشي شده است آن را محو كرد. (باقر شريف قرشي، پژوهشي دقيق در زندگاني امام علي بن موسي الرضا(ع)، ج‏1، ص: 169_172)

در اين مناظرات امام رضا(ع) از صنايع مختلفي همچون جدال احسن، مناظره، شعر و... استفاده مي كرد و بدين طريق _علاوه بر دفع شبهات و دفاع از مرزهاي عقيدتي_ اهميت فرهنگ تعليم و تعلم، علم آموزي، تحقيق، مطالعه، و كتابت را در بين مردم تبيين و آشكار مي ساخت. با نهادينه شدن فرهنگ يادگيري و ياد دادن در بين مردم، زمينه تشويق و ترغيب آنان به تحقيق، مطالعه، و پژوهش نيز فراهم مي شد.

4. اهميت علم، تعليم و تعلم در سيره رضوي

علم به قدري اهميت دارد كه پشتوانه گفتار است و گفتار بدون علم، ناپسند است تا آنجا كه امام رضا(ع) فقيهي را كه بدون علم، راي و فتوايي را بر زبان آورد، ملعون آسمان و زمين دانسته است: «كسي كه براي مردم بدون [علم و] آگاهي فتوا دهد، آسمان و زمين او را لعنت كنند. (صحيفه الامام الرضا(ع)، ص26)

از منظر امام رضا(ع) علم گمشده مومن است و عالم هيچ گاه از كسب دانش سير نمي شود. (عزيزالله عطاردي قوچاني، اخبار و آثار حضرت امام رضا(ع)، ص255)

در رابطه با فرهنگ يادگيري و ياد دادن، امام رضا(ع) مي فرمايد: «رحم الله عبدا احيا امرنا قلت كيف يحيي امركم قال يتعلم علومنا و يعلمها الناس فإن الناس لو علموا محاسن كلامنا لاتبعونا؛ خداوند رحمت كند بنده اي را كه زنده مي كند امر ما را. راوي مي گويد پرسيدم چگونه زنده مي كنند امر شما را؟ حضرت فرمود: با فراگيري علوم ما و تعليم آن به مردم.زماني كه مردم به زيبايي كلام ما علم پيدا كنند، هر آينه از ما تبعيت مي كنند».

البته در روايت نوراني فوق، امام(ع) به مسئله تعليم و تعلم علوم اهل بيت اشاره كرده اند. اما با توجه به آيات قرآني و روايات بسياري كه در علم آموزي وارد شده است _ همانند آيات {قل رب زدني‏علما} (طه: 20/114)؛ «يرفع الله الذين امنوا منكم والذين اوتوا العلم درجات» (مجادله: 58/11)، مي توان دريافت كه امر تعليم و تعلم عام است و اختصاص به علمي خاص ندارد. مشخص است كه علم دين و علوم اوصيا و ائمه، اشرف علوم است.

از لوازم تعليم و تعلم و از ضروريات بين استاد و شاگرد، پرسش است. با پرسش و جست وجو و تفكر در پاسخ به آن، مرزهاي دانش گسترش مي يابد. اصولا تعليم و تعلم بدون پرسش، نقش اصيل خود را از دست مي دهد. امام رضا(ع) در اهميت پرسش مي فرمايد:

«براي علم و دانش گنجينه‏هايي است كه كليد آنها پرسش است. خدا شما را رحمت كند، بپرسيد كه در سوال، چهار نفر پاداش داده مي‏شوند. اول سوال‏كننده، دوم آموزگار، سوم شنونده و چهارم دوستدار آن ها.(صحيفه الامام الرضا(ع)، ص28)

5. تفكر لازمه تعليم و تعلم

تفكر از لوازم تحقيق و پژوهش است. در قاموس قرآن آمده است كه: «فكر:(به فتح و كسر اول) انديشه و تامل است. به عبارت ديگر فكر اعمال نظر و تدبر است براي به دست آوردن واقعيات، عبرت ها، و غيره». (سيدعلي اكبر، قرشي، قاموس قرآن، ج‏5، ص199)

امام رضا(ع)درباره اهميت تفكر مي فرمايد: «ليس العباده كثره الصلاه و الصوم، إنما العباده التفكر في امرالله عز وجل؛ عبادت به فراواني نماز و روزه نيست، بلكه عبادت تفكر در امر خداي والاست». در اين روايت، امام(ع) مردم را به فكر كردن در امور و تفكر دعوت مي كند.

بر اين اساس يكي از لوازم پژوهش و ياد دادن و عالم شدن عبارت است از تفكر. يعني اگر كسي داراي قوه تفكر نباشد، و بخواهد در وادي علم و فرهنگ تعليم ببيند و كسب دانش كند، چيزي عايد او نخواهد شد. زيرا انسان هم موقع ياد گرفتن و هم ياد دادن بايد تفكر داشته باشد و به عمق مطالب دقت كرده و انديشه كند. از اين رو از منظر امام رضا(ع) تفكر از لوازم علم آموزي و كتابت است.

استاد حسن مصطفوي در التحقيق في كلمات القرآن الكريم، جلد ‏9 از صفحه 126تا 127 مي گويد كه فكر بر حسب متعلق خود بر سه قسم مي باشد:

الف) تفكر در محسوسات: مانند قول خداوند «{و يتفكرون في خلق السماوات و الارض؛ در خلقت آسمان ها و زمين تفكر مي كنند} (آل عمران: 3/191)و همچنين آيه شريفه: {ا و لم يتفكروا في انفسهم؛ آيا در وجود و نفوس خودشان تفكر نكردند}(روم: 30/8)

ب) تفكر در معقولات: مانند آيه شريفه {و انزلنا إليك الذكر لتبين للناس ما نزل إليهم و لعلهم يتفكرون؛ به تو قرآن را نازل كرديم تا اينكه آنچه را كه بر مردم نازل مي شود بيان كني اميد است كه تفكر كنند} (نحل: 16/44) و آيه {و جعل بينكم موده و رحمه إن في ذلك لآيات لقوم يتفكرون؛ خداوند بين شما دوستي و رحمت قرار داد، همانا در اين كار نشانه هايي است براي كساني كه تفكر مي كنند}(روم: 30/21)

پ)تفكر در امور آخرت و عالم ماوراء ماده: مانند آيه شريفه{الله يتوفي الانفس حين موتها و التي لم تمت في منامها... إن في ذلك لآيات لقوم يتفكرون؛ خداوند جان ها را هنگام مردن قبض مي كند و هنگام خواب نيز جان ها را قبض مي كند. همانا در اين عمل نشانه هايي است براي افرادي كه تفكر مي كنند. (زمر: 39/42)

6. تعليم و تربيت دانشمندان و انديشمندان

تعليم و تربيت علما، انديشمندان و بزرگاني به دست امام رضا(ع) همچون حسن بن علي بن زياد وشاء، فضل بن شاذان، حمادبن عيسي، اشعري قمي، سعدبن سعد، ريان بن صلت، محمدبن خالد برقي قمي، عبدالعزيز مهتدي قمي، يونس بن عبدالرحمن، و... كه همگي در پژوهش و كتابت سرآمد روزگار خود بودند، نمونه اي از تلاش هاي علمي آن حضرت در زمينه تعليم و تعلم است.

همچنين تربيت شاگرداني چون علي بن مهزيار اهوازي كه 33 عنوان كتاب تاليف كرده است، و يا ابراهيم بن حاكم قمي كه داراي تاليفات متعددي است، همگي حكايت از اهميت فرهنگ تعليم و تعلم، و كتابت و پژوهش در سيره رضوي دارد.

جهت تعليم و علم آموزي چنين اشخاص و دانشمنداني، امام رضا(ع) همواره به سوالات آنها پاسخ داده و نقاط ابهام را برطرف مي نمودند. به عنوان نمونه در ذيل سوال يكي از شاگردان و جواب امام(ع) را مي آوريم:

ابن سنان گويد از امام‏ رضا(ع) پرسيدم: آيا خداي عزوجل پيش از آنكه مخلوق را آفريند به ذات خود شناسايي داشت؟ فرمود: آري. عرض كردم: آن را مي ديد و مي شنيد؟ (خودش نام خود را مي‏گفت و خودش مي شنيد؟) فرمود نيازي به آن نداشت زيرا نه از آن پرسشي داشت و نه خواهشي، او خودش بود و خودش. او قدرتش نفوذ داشت پس نيازي نداشت كه ذات خود را نام ببرد ولي براي خود نامهايي برگزيد تا ديگران او را به آن نام ها بخوانند، زيرا اگر او به نام خود خوانده نمي شد، شناخته نمي شد و نخستين اسمي كه براي خود برگزيد، علي عظيم بود، زيرا او برتر از همه چيز است، معناي او الله است (يعني كلمه الله دال است و ذات خدا مدلول) و اسم او علي عظيم است كه اول نام هاي اوست و برتر از همه چيز است. (اصول كافي، ج‏1، ص153)

7. مراسلات و نامه هاي امام رضا(ع) به دانشمندان و شيعيان

از وجوه ديگر تعليم و تعلم رضوي، مراسلات و نامه هاي امام رضا(ع) به سوالات انديشمندان و شيعيان مي باشد. مضامين نامه ها بيان احكام، تفسير، دفع شبهات، مستدل كردن اصول عقايد، و... مي باشد؛ همچون نامه امام(ع) به هشام مشرقي در معاني توحيد و نامه به حسن بن العباس المعروفي در فرق بين رسول، نبي، و امام‏ و نامه به ابراهيم بن شعيب‏ (علي احمدي ميانجي، مكاتيب الرسول، ج5، ص23-59)

محمد بن فضيل گويد: نامه‏اي به امام‏ رضا(ع) نوشتم و در آن مسئله‏اي را پرسيدم. پس حضرت برايم نوشت:

«به راستي خداوند مي‏فرمايد: همانا منافقين با خدا نيرنگ مي‏كنند و خداوند با ايشان نيرنگ دارد (كه به حال خود رهايشان نموده)، هنگامي كه براي نماز برخيزند، با كسالت و بي حالي بايستند، براي مردم ريا و خودنمايي مي‏كنند و خدا را جز اندكي از ايشان، متذكر نمي‏شوند، براي انتخاب (حقيقت) سرگردان و متحيرند، نه با آن مومنان هستند و نه با اين كافران، و هركه را خدا (در اثر كردارش) گمراه نمايد، پس راه نجاتي برايش نخواهي يافت». (حسين بن سعيدكوفي اهوازي، زاهد كيست؟ وظيفه اش چيست؟: ترجمه الزهد، ص149)

تعليم و تعلم در سيره علمي و عملي امام رضا (ع)


 روزنامه كيهان، شماره 22044 به تاريخ 15/8/97، صفحه 6 (معارف)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 23 بار
    

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر
 جستجوی مطالب
کلمه مورد نظر خود را وارد کنيد

جستجو در:
همه مجلات عضو
مجلات علمی مصوب
آرشيو اين روزنامه
متن روزنامه های عضو
    
جستجوی پيشرفته



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
مجله اطلاع رساني پزشكي نوين
متن مطالب شماره 1 (پياپي 7)، بهار و تابستان 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است