|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه دنياي اقتصاد97/8/15: رشتن سرنوشت
magiran.com  > روزنامه دنياي اقتصاد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4574
سه شنبه 28 اسفند 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID3360
magiran.com > روزنامه دنياي اقتصاد > شماره 4466 15/8/97 > صفحه 30 (تاريخ و اقتصاد) > متن
 
 


رشتن سرنوشت
بررسي نشانه هاي تصويري لوح «زن ريسنده» متعلق به دوران عيلام جديد

نويسنده: سميه نوغاني

لوح نيمه برجسته زن ريسنده از آثار به جاي مانده از دوران عيلام جديد با مضموني روايتگر است. پرسش اينجاست كه آيا اين تصوير در پايين ترين سطح نشانه سازي قرار مي گيرد و فقط روايتگر صحنه اي از فعاليت بانويي از طبقه مرفه جامعه عيلامي است يا سطح بالاتري از معنا را در قالب نمادپردازي و تجسم ايزدبانو دربر دارد. در تطبيقي براساس مقايسه اجزاي تصوير با ساير متون تاريخي موجود (مهرها، الواح و مجسمه هاي به جاي مانده) به بررسي مفاهيم احتمالي اجزاي تشكيل دهنده اين لوح پرداخته خواهد شد.

با توجه به از ميان رفتن بافت اجتماعي و فرهنگي پديدآورنده اثر، نبود متن مرتبط با آن و عدم اشاره به مكان كشف اثر در منابع، از مجموع نشانه هاي تصويري به كاررفته و البته باقي مانده بر اين لوح در تفسير (خوانش) جديد از آن استفاده شده است. اين تفسير برمبناي شباهت هاي صوري و ظاهري با نقوش به جاي مانده از تمدن هاي عيلام و بين النهرين و همچنين نمادپردازي ايزدبانوان در تمدن هاي تاريخي و باستاني بنا شده است. نشانه هاي تصويري در سنگ نگاره هم ازلحاظ معناشناسي نشانه ها و ارتباط آنها با يكديگر در اثر و هم در مقايسه با ساير جلوه هاي هنري تمدن هاي عيلام و بين النهرين تحليل و بررسي شده اند كه در ادامه به آنها پرداخته خواهد شد.

در هنر تمدن هاي تاريخي و باستاني، جنبه آييني و كاركرد مذهبي جايگاه ويژه اي داشته و بشر كارهاي خود را درارتباط با نحوه نگرش و اعتقاد خود به نيرويي فرامادي انجام مي داده است. بسياري از نقش برجسته ها، الواح يا مهرها از اين نوع نگرش حكايت مي كنند. عموما زندگي عادي مردم به تصوير كشيده نشده و خدايان و الهگان يا نمادهاي آنها موضوع اصلي تراوشات ذهن هنرمند و صنعتگر آن دوران بوده اند. جدا از كاركردهاي مالكيتي، حسابرسي و... پادشاهان و قهرمانان در رتبه بعدي قرار داشته اند و مردم عادي بيشتر در صحنه هايي نظير انجام قرباني، ساخت و ساز معبد، جنگ و پيروزي و شكست دشمن و مضاميني از اين دست تصوير شده اند. حتي فرمانروايان هم معمولا درحالت تعبد و كرنش در مقابل خدايان ديده مي شوند. بانوان به نمايش درآمده در هنر عيلام نيز از اين قاعده مستثني نبوده و درحالت ادب و كرنش در برابر خدايان خود هستند. در اين حالت، دست ها روي هم يا گره شده در هم و زير سينه يا دستي برافراشته در برابر خدايان است.

حتي در نقش برجسته هاي به جاي مانده از هاني، حاكم آياپير (ايذه) و خانواده اش در اشكفت سلمان (قرون هشتم و هفتم پيش از ميلاد و تقريبا هم زمان با لوح مدنظر)، نيز نحوه ايستادن و اداي احترام در مراسم آييني و تقديم به خدايان، سبك ايستادن رايج براي اداي احترام رعايت و تكرار شده است. هنرمند با دقت و ظرافت به تزيين موي سر، لباس و جواهرات بانوي نشسته بر تخت در لوح مزبور پرداخته است. در نقش برجسته هاي اشكفت سلمان، همسر هاني(در مقام همسر حاكم) لباسي ساده به تن دارد و آرايش ويژه اي در موي سر او مشاهده نمي شود. تنها در يكي از نقوش دامني به شكل مطبق براي او تصوير شده است. البته ممكن است جزئيات اين نقش برجسته به مرور زمان و براثر فرسايش از بين رفته باشد. با توجه به هم زماني تقريبي اين نقش برجسته با لوح زن ريسنده و همچنين با توجه به سنت هاي رايج در بين النهرين و البته عيلام درخصوص نحوه نمايش شخصيت ها، همچنين نحوه بر تخت نشستن اين بانو به صورت چهارزانو و رسمي، به نظر مي رسد بانوي اين تصوير از جايگاهي ويژه برخوردار باشد يعني ملكه، اشراف زاده يا ايزدبانويي نشسته بر تخت.

البته اين نكته را نيز نبايد از نظر دور داشت كه عمدتا ايزدان و ايزدبانوان در هنر بين النهرين و سپس عيلام با نماد كلاهي شاخدار نمايش داده شده اند و بانوي لوح مدنظر اين نشانه را با خود به همراه ندارد. مي توان توجيه اين موضوع را فاصله زماني اين نوع شمايل نگاري تا زمان خلق لوح زن ريسنده دانست، اگرچه در برخي از مهرهاي استوانه اي اين تمدن، ايزد تصويرشده كلاهي شاخدار ندارد. آميت نيز در كتاب تاريخ عيلام، با توجه به پيراهن چين دار مطبق و اينكه فاقد كلاه شاخدار است، آن را رب النوع مي داند.

خدمتكاري درحال باد زدن بانو

 اين سنت نيز در نمونه لوح ها و به ويژه مهرهاي استوانه اي به دست آمده از عيلام مشاهده مي شود كه خدمتكاري اين وظيفه را انجام مي داده است. شخصي كه وظيفه باد زدن را برعهده دارد بيشتر در پشت سر شخصيت اصلي (يعني ايزد يا ايزدبانو) تصوير شده و گاهي نيز در جلوي او ايستاده است. شخص نيايشگر نيز در مقابل ايزد به حالت نشسته يا ايستاده با همان حالت هاي مرسوم نمايش نيايشگران قرار دارد. استفاده از نقش تزييني پنجه هاي نوعي گربه سان (احتمالا شير) در پايه تخت و ميز مقابل بانو از وجه ديگري نيز اهميت دارد. ايزدبانو يا ايزدبانوان تصويرشده در اين مهر بر گربه سانان نشسته اند. همان طور كه اشاره شد، همراهي ايزدبانو با گربه سان (شير، پلنگ، يوزپلنگ) يكي از موضوعات تكرارشده در تصويرگري ايزدبانوان به ويژه در بين اقوام هند و اروپايي است. اگرچه از نظر تاريخي و حتي جغرافيايي، الهگان به نمايش درآمده در اين تصاوير در يك محدوده زماني نيستند، چنان كه الهه مادر چتل هويوك از هزاره ششم قبل از ميلاد و نقاشي معاصري از دورگاي هندي، نكته مدنظر عموميت اين موضوع در ادوار و تمدن هاي مختلف بوده است.

در برخي از اين تصاوير، ايزدبانو بر تختي نشسته كه پايه هاي آن را گربه ساني تشكيل داده و در طرفين آن قرار گرفته است. بانوي تصويرشده در لوح مذكور بر تختي با پايه اي به شكل پنجه هاي نوعي گربه سان (احتمالا شير) نشسته و اين خود مي تواند نشانه اي از اهميت و جايگاه اين بانو، بيش از زني ريسنده باشد البته شايد در اين نظر ترديد باشد، از اين جهت كه صراف در كتاب «مذهب قوم عيلام» تصويري از يك نقش برجسته از شاه محلي شوش، آتاهاميتي اينشوشيناك، ارائه داده كه از  آن به عنوان صحنه بارعام شاه ياد كرده و شخص شاه بر روي تختي با پايه شبيه پنجه يك گربه سان نشسته است. تاريخ اين لوح حدود 650قبل از ميلاد (تقريبا هم زمان با لوح زن ريسنده) ذكر شده است. البته با توجه به كمبود بخش عمده اي از اين نقش برجسته، اين تعبير نيز ممكن است جاي ترديد داشته باشد. در اينجا ممكن است شير يا گربه سان به منزله نماد قدرت، دشمن مغلوب، تسلط يا صرفا با جنبه تزييني به كار رفته باشد. يكي از القاب و موضوعات مربوط به ايزدبانوان ريسندگي و بافندگي است كه در بين بسياري از اقوام باستاني به آن اشاره شده است.

ذكر برخي از ايزدبانوان مرتبط با ريسندگي در اقوام و تمدن هاي مختلف گستردگي اين باور را در جهان باستان نشان مي دهد.

 آتنا (دختر زئوس): ايزدبانوي خرد و گاه جنگ در يونان و نيز خدابانوي بافندگان، با دوك نخ ريسي.

پنلوپ و آرخنه: ايزدبانوان ريسندگي و بافنده سرنوشت در يونان.

نيث: ايزدبانوي مصري كه يكي از جلوه هاي آن زني چيره دست در هنر بافندگي است كه با ماكوي خود جهان را مي بافد.

تيت:يكي از نام هاي ايزيس مصري، به عنوان بافنده و ريسنده نخ هاي سرنوشت.

موكوشا (الهه روسي): الهه باروري و ريسندگي كه در تور زندگي و مرگ كتان و پشم مي ريسد.

Srecha:  ايزدبانوي روسي اسلاو سرنوشت و نخريسي كه نخ زندگي را مي بافد و قطع مي كند.

 بريژيت: ايزدبانوي سلتي و خداي بافندگي زن عنكبوتي از آمريكاي شمالي، او هر روز جهان را مي بافد و شب ها بافته هاي خود را باز مي كند.

 Xochinquetzal: ايزدبانوي مكزيكي، ريسنده و بافنده.

فريگ: ايزدبانوي شمال اروپا و نيز بافنده ابرها. اين انديشه در بين مردم تمدن هاي مختلف باستاني در مناطق مختلف جهان ديده شده است و گاه يگانه وظيفه و گاهي يكي از وظايف ايزدبانوان در كنار ديگر صفات و فعاليت هاي آنهاست. ريسندگي و بافندگي هم به عنوان يكي از مشاغل مهم مطرح است و هم در معناي نمادين با مضاميني چون رشتن و بافتن تاروپود زندگي و نخ سرنوشت همراه است.

ظرف غذاي مقابل بانو

 قرارگرفتن ماهي در ظرفي مقابل بانو از ديگر نشانه هاي شايان توجه در اين لوح است. چنان كه اشاره شد، يكي از نمادها يا نشانه هاي همراه ايزدبانوان ماهي و درارتباط با آب و باروري است. در بندهش نيز ماهي در فهرست چهار عنصر مونث جهان بيان شده است. اين چهار عنصر عبارتند از: آب، زمين، ماهي و گياهان. البته اين عناصر در ارتباط با پرستش ايزدبانوان نيز در سراسر جهان باستان مطرح شده اند. برخي از ايزدبانوان مرتبط با ماهي در تمدن ها و دوره هاي تاريخي مختلف عبارت اند از:

Naomha Ban:ايزدبانو ماهي ايرلندي.

 Yin Kwan:ايزدبانوي چيني به شكل ماهي يا پري دريايي.

گاهي روي ماهي يا لوتوس مي نشيند و گاه فرزندي نيز در آغوش دارد.

Gnuak Nang:ايزدبانوي پري دريايي Thai.

Bentakumari:ايزدبانوي هندي كه اولين ماهي فصل [صيد] به او تقديم مي شود.

Derceto:ايزدبانوي درياي بابلي، همچنين ايزدبانوي زمين ? ماهي سوري پيش هلني.

Avfruvva:ايزدبانوي پري دريايي فنلاند.

Atargatis:ايزدبانوي ماهي فلسطيني.

Mar del Diosa La: ايزدبانوي كوبايي، مادر ماهي ها. از نمادهاي ايزدبانو آناهيتا، به ماهي نيز اشاره شده است.

- آمفي تريت همسر پوزئيدون ايزد درياها، به عنوان الهه دريا سوار بر موجودات دريايي يا سوار بر ارابه اي كه موجودات دريايي آن را مي كشند به تصوير كشيده مي شود. فريا، ايزدبانوي شمال اسكانديناوي نيز گاهي با ماهي تصوير مي شود. در برخي از اسطوره ها نيز ايزدان مرتبط با ماهي (خدا ماهي ها) مطرح مي شوند مانند ويشنو در اولين آواتار خود (ماتسيا)، خداي خورشيد سومري با لقب ماهي( مرد   ماهي بالدار)، و پوزئيدون يوناني، اما عمدتا ماهي از نقش مايه هاي مرتبط با ايزدبانوان است. در يك لوح عيلامي متعلق به دوران اونتاشگال تصوير زني با پاهايي به شكل دم ماهي ديده مي شود و ازآنجاكه رشته طناب هايي به دست دارد و در مجاورت ماري واقع شده و همچنين دامني با تزيين فلس مانند به تن دارد، به نظر مي رسد در ارتباط با آب و ايزدبانوي آب ماهي باشد.

اين وصف، مي توان ماهي تصويرشده در اين لوح را نيز به آيين هاي مرتبط با پرستش ايزدبانو مرتبط دانست. البته اين ماهي نيز روي ميزي با پايه هايي به شكل پنجه هاي گربه سان واقع شده است. نشانه ديگر نقوش دايره اي شكلي است كه در بالاي اين ماهي واقع شده است. پير آميت اين نقوش دايره اي شكل را ميوه دانسته است. اما جاي ترديد است هنرمندي كه در نقوش فلس هاي ماهي، تزيين موي سر بانو و... جزئياتي بسيار ظريف ارائه داده براي نشان دادن ميوه صرفا از نقوشي دايره اي شكل استفاده كرده باشد. مفهوم ديگري كه مي توان درباره اين نقوش دايره اي شكل محتمل دانست نان به عنوان هديه اي از ايزدبانوي بزرگ است. دايره نماد كمال نيز هست. پيش از اين نيز اشاره شد كه دايره يكي از نمادهاي ايزدبانوان است. بنابراين ممكن است اين غذا پيشكشي به ايزدبانو يا صحنه تبرك كردن غذايي باشد.

نقش باقي مانده در گوشه سمت راست

 به نظر مجيدزاده، اين نقش نوارهاي پرده شرابه داري از يك پنجره است. يا شايد نقوش نيايشگري باشد، يا بخشي از دامن كسي كه در جلوي ايزدبانو زانو زده است. مسلما به علت كامل نبودن لوح باقي مانده اظهارنظر دراين خصوص بسيار دشوار است.

نتيجه

با بررسي نشانه هاي تصويري در لوح معروف به «زن ريسنده عيلامي» يا «زني درحال نخ ريسي» تعبيري جديد از اين لوح به ذهن متبادر مي شود:

1.كاركرد آييني اعتقادي نقوش علاوه بر جنبه هاي روايتگري، تزييني و زيبايي شناختي آثار  2.نقش قابل توجه و بااهميت ايزدبانوان در مذهب قوم عيلام 3.طريقه نشستن بانو به صورت چهارزانو و رسمي بر تختي با پايه هايي شبيه پنجه گربه سان (احتمالا شير) و نشيمن گاهي به شكل انتزاعي لوتوس 3.آرايش موي سر و لباس و جواهرات بانو كه او را از سطح زن عادي فراتر نشان مي دهد (دست كم يك اشراف زاده، ملكه، يا همسر حاكم محلي) 4.نخ ريسي كه علاوه بر شغل يا حتي فعاليتي تفريحي براي اين بانو، از فعاليت هاي مهم ايزدبانوان نيز به شمار مي آيد و معناي نمادين ريسيدن نخ سرنوشت را نيز به همراه دارد 5.خدمتكاري درحال باد زدن بانو كه از نقش مايه هاي مرسوم در هنر عيلام و به ويژه مهرهاي استوانه اي اين تمدن در نمايش ايزدان و الهگان است. 6.ظرف غذاي مقابل بانو حاوي ماهي و نقوش دايره اي شكلي كه مي تواند بيانگر ميوه يا نان باشد (به منزله غذاي پيشكش به ايزدبانو يا صحنه تبرك غذا) 7.پايه هاي تخت و ميز مقابل بانو به شكل پنجه نوعي گربه سان كه مفاهيمي چون قدرت و غلبه بر دشمن، همچنين همراهي ايزدبانوان با گربه ساناني چون شير و ببر و يوزپلنگ را نيز تداعي مي كند 8.بخش كوچك باقي مانده در گوشه سمت راست لوح كه مي تواند قسمتي از دامن يك نيايشگر باشد (صرفا به عنوان يك فرضيه).

با اين توصيف، لوح يادشده مي تواند تصويري از ايزدبانويي ريسنده (با توجه به اهميت بافندگي) در يك لحظه يا صحنه آييني يا در معنايي فراتر، ايزدبانويي درحال رشتن نخ سرنوشت باشد

رشتن سرنوشت


 روزنامه دنياي اقتصاد، شماره 4466 به تاريخ 15/8/97، صفحه 30 (تاريخ و اقتصاد)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 23 بار

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
فصلنامه علوم پيراپزشكي و توانبخشي
متن مطالب شماره 1 (پياپي 801)، بهار 1398را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است