|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه شرق97/11/8: از ذم تا مدح بازرگان
magiran.com  > روزنامه شرق >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 3363
پنج شنبه 18 بهمن 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID2387
magiran.com > روزنامه شرق > شماره 3354 8/11/97 > صفحه 2 (سياست) > متن
 
      


از ذم تا مدح بازرگان
جايگاه بازرگان در انديشه مخالفان ديروز و موافقان امروز

نويسنده: مهرشاد ايماني

نام و نقش او را انكار مي كردند و مي گفتند كه انقلاب با خط كش هاي قانوني امثال بازرگان به توفيق نمي رسد؛ اما سال ها گذشت كه منتقدان سرسخت انديشه بازرگان نيز دريافتند كه نظام قانون مدار بازرگان در راه اعتلاي جامعه مدني و ساختارگرايي نظام سياسي بيش از هيجان هاي زودگذر مي تواند در مناسبات كشورداري مفيد باشد. بازرگان در عين حال كه همگام انقلاب اسلامي بود و هيچ گاه از نظرات بنيان گذار انقلاب عدول نكرد، آينده روشن عرصه حكومت داري را جز با تكيه بر خردمندي نمي دانست و پس از پيروزي انقلاب تلاش كرد كه در مقابل تندروي ها ايستادگي كند. شايد اگر تندروهاي امروز بر طريق بازرگان بشورند، جاي تعجب نباشد؛ زيرا مشي او را در تعارض با خود مي بينند؛ اما وقتي افرادي كه در روزگار كنوني كه جامه نوانديشي سياسي بر تن كرده اند و در عين حال در دهه 60 در زمره تندروها محسوب مي شده اند، بر مشي اعتدال گونه و اصلاح طلبانه بازرگان حمله ور مي شوند، اين پرسش را براي مخاطب ايجاد مي كنند كه اگر هنوز به انديشه بازرگان مي شوريد، چرا خود در گذر زمان از آنچه بوديد، دور و به آراي بازرگان نزديك شده ايد؟ سخنان عباس عبدي در ميزگرد اخيرش با مصطفي تاجزاده گوياي چنين تعارضي است. عبدي گفته است كه نگاه بازرگان صرفا قانون گرا و نخبه گرا بود و او موافق مشاركت اجتماعي نبود. او اظهار كرده است كه اگر بازرگان خود را قانون گرا مي دانست، چرا موضع سكوت را در مقابل گروه هاي چريكي پيش از انقلاب در پيش گرفت. اين سخن از دو منظر قابل نقد به نظر مي رسد؛ نخست آنكه صحبت اخير عبدي در شرايطي انتقاد ضمني به سكوت در مقابل بي قانوني دارد كه بعد از انقلاب خود طريق فراقانوني را برگزيد و سال ها بعد به گفته خودش، منتقد تحولات افراطي مانند مناقشات خياباني دي 96 شد. دست كم بازرگان در آن زمان در برابر بي قانوني سكوت كرده بود؛ اما عباس عبدي راهي ضدقانون را در شرايطي برگزيد كه انقلاب به ثمر رسيده بود و انتظار مي رفت كه همه نيروها زير پرچم قانون جمهوري اسلامي ايران فعاليت كنند. دومين نقد به اين سخن آن است كه بازرگان در شرايطي آشكارا از بي قانوني انتقاد مي كرد كه انقلاب اسلامي پيروز شده بود و رعايت قانون را يكي از اصول پايداري نظام مي دانست؛ وگرنه بر همگان مشخص است و ترديدي در اين نيست كه بازرگان با روحيه استبدادي حاكم بر رژيم پهلوي مخالف بود. ابراز چنين نقدهايي در شرايطي كه امثال عباس عبدي نيز خود در روزگار كنوني مدافع اصول دموكراتيك و قانون گرايانه محسوب مي شوند، شايد قدري نشان از بي تمايلي به پذيرش خطاها داشته باشد؛ موضوعي كه كمتر در مصطفي تاجزاده ديده مي شود. او در مناظره اي كه روز گذشته منتشر شد، گفته است كه ما نبايد انديشه بازرگان و نهضت آزادي را حذف مي كرديم. به هر روي در عين حال كه هنوز برخي از نيروهاي سياسي نخست انقلاب به بازرگان انتقاد مي كنند، خود در مقام عمل روش او را برگزيده اند و اين نشان مي دهد كه عموم نيروهاي اصلاح گرا در روزگار كنوني ميل به بازگشت به بازرگان را دارند.

 بازرگان، شخصيتي قانون مدار و دموكراتيك

ناصر تكميل همايون، جامعه شناس، تاريخ نگار و از شاگردان مهدي بازرگان باور دارد كه خدمات بازرگان در ترازوي تاريخ بسيار بيشتر از نقايص اوست. او در تبيين اين موضوع به «شرق» گفت: «هيچ يك از نيروهاي سياسي بي عيب و نقص نيستند و سخن درستي نيست كه بگوييم انسان ها مبرا از خطا محسوب مي شوند و هيچ گروه سياسي و حتي جبهه ملي يا بعدتر نهضت آزادي از اين قاعده مستثنا نيست؛ اما تا جايي كه من مرحوم بازرگان را مي شناختم، فردي پاك دست، اخلاق مدار، متدين و پاك بودند؛ گرچه اشتباهاتي در حوزه سياست داشتند؛ اما كليت منش فردي و سياسي ايشان محترم است. برخي از افراد با ايجاد يك دوقطبي نادرست، مهندس بازرگان را ضددين معرفي مي كنند. با ذكر خاطره اي بر اين ادعاي كذب خط بطلاني مي كشم. من در دانش سراي تعليمات ديني شاگرد مرحوم بازرگان بودم. رئيس دانش سرا مرحوم يدالله سحابي بود و افرادي مانند مرحوم طالقاني و نوربخش در آنجا تدريس مي كردند. مهندس بازرگان اگر دين دار نبود و مخالف مباني ديني در انقلاب بود، چطور سال ها پيش از انقلاب در دانش سراي ديني تدريس مي كرد؟ او در زمان دكتر مصدق در مسئله خلع يد كاري بسيار بزرگ انجام داد يا آنكه وقتي دكتر مصدق او را براي مديريت آب تهران منصوب كرد، زيربناهاي لوله كشي تمام شهر را با كمك خيرين و بدون هيچ بودجه اي ايجاد كرد. او در فرداي كودتاي 28 مرداد سال 32 در راه تداوم نهضت ملي قدم برداشت و نگذاشت كه آن نهضت عظيم اجتماعي خاموش شود. در تمام سال هاي فعاليتش هيچ گاه اصل قانون مداري را زير پا نگذاشت و زندگي مدني او از تمام رهبران ملي منظم تر بود. مهندس بازرگان در تشكيل انجمن هاي پزشكان اسلامي، معلمان اسلامي و كارگران اسلامي نقش موثري داشت و نبايد در نقد او تمام اين خدمات را ناديده گرفت. در دوره انقلاب نيز بيش از بسياري از نيروهايي زحمت كشيد كه امروز ادعاي انقلابي بودن دارند؛ اما او انقلاب را مانند تندروها نمي ديد. در واقع اگر شاه از سركوب ها، انسدادها و ظلم هايش دست برمي داشت، مهندس بازرگان تمايل به مواجهه خشونت آميز نداشت. البته من يك انتقاد به او دارم. او در انتخاب اعضاي كابينه اش بسيار گروه محور عمل مي كرد؛ يعني آنكه تنها افرادي را برمي گزيد كه به طور مستقيم در نهضت آزادي فعال بودند و اعتناي چنداني به ديگران نداشت؛ اما در تصميم گيري ها هيچ گاه بر مشي ديكتاتوري عمل نكرد. حتي به ياد دارم وقتي نظري قانع كننده مي شنيد، از موضع خود پايين مي آمد و به آنچه واقعيت داشت، عمل مي كرد».

 رفع يك تعارض

اين استاد تاريخ در پاسخ به پرسشي مبني بر اينكه تعارض سكوت بازرگان در برابر گروه هاي چريكي پيش از انقلاب با مشي قانون گرايي او چگونه قابل رفع است، اظهار كرد: «مهندس بازرگان در دادگاه پيش از انقلاب خود گفت ما آخرين گروهي هستيم كه با شاه با رعايت قانون مواجه مي شويم و بعد از ما ممكن است كه گروه هايي بيايند كه به قانون پايبند نباشند. كاري از دست بازرگان برنمي آمد و سركوب شاه نيز آن قدر گسترده شده بود كه ديگر تحمل چنان حكومتي ممكن نبود؛ از سوي ديگر اگر در آن شرايط از قانون سخن مي گفت، بي ترديد در زمره طرفداران شاه قلمداد مي شد».

ادامه انديشه بازرگان

او درباره جايگاه فكري بازرگان در عصر كنوني ادامه داد: «گرچه نهضت آزادي ممنوع اعلام شد، اما انديشه اين جريان و مشخصا انديشه بازرگان تمام شدني نيست، زيرا اين انديشه از زمان سيدجمال تاكنون وجود داشته است. بازرگان اسلام را راه دفاع از ايران مي دانست؛ او باور داشت كه اسلام يك دين كامل است كه بشر مي تواند به بهره گيري از آن سياست درستي را در پيش بگيرد، اما چنين ديدگاهي هيچ گاه با تعصب و تندروي همراه نشد. بازرگان براساس قرآن اعتقاد داشت كه در يك جامعه بايد آيه لا اكراه في الدين جاري باشد. آنهايي كه اكنون به مهندس بازرگان مي شورند، از ياد برده اند كه روزگاري خودشان مردم را تحت فشار قرار مي دادند. جالب است كه گاهي شنيده مي شود كه بازرگان نمي خواست انقلاب پيروز شود، زيرا طرفدار شاه بود. كساني كه چنين ادعاهايي را مطرح مي كنند از ياد برده اند كه روزي مرحوم بازرگان در سخنراني خود با اشاره به عكس شاه كه در بالاي سرش قرار داشت، گفت هرجا مي رويم بالاي سرمان ظلمه اي است. در آن زمان ظالم خطاب كردن شاه جرئت بسياري مي خواست. او درعين حال بسيار پاك و منزه بود».

 تاكيد بر مشاركت عمومي

تكيمل همايون در رد اين ادعا كه بازرگان بر مشاركت عمومي تاكيد نمي كرد، گفت: «يك روز پيش از انقلاب، مرحوم بازرگان گفت براي آنكه دانشجويان از ادامه تحصيل محروم نشوند و برايشان مشكلاتي پيش نيايد، از سياست دوري كنند. عده اي اين سخن را دست گرفته اند و مي گويند كه بازرگان مخالف فعاليت سياسي دانشجويان بود. آنها تاريخ را تحريف مي كنند و مي خواهند چهره اي زشت از مهندس بازرگان ارائه دهند؛ چنين شرايطي در حالي است كه در نهضت آزادي حضور جوانان به شدت ديده مي شد و بازرگان باور داشت كه مردم بايد خود سرنوشتشان را تعيين كنند. مرحوم بازرگان به ميزان وصف ناپذيري بر اخلاق سياسي تاكيد مي كرد، اما بعد از انقلاب شرايط به گونه اي شد كه هيچ يك از نيروها به سخن او اعتنايي نمي كردند؛ هيچ كس نمي گذاشت كه دولت موقت كار قانوني خود را انجام بدهد و شرايط براي مهندس بازرگان به گونه اي رقم خورد كه او ناچار به استعفا شد».

 انكارناپذيري جايگاه بازرگان

داوود هرميداس باوند، از اعضاي پرسابقه جبهه ملي ايران و استاد روابط بين الملل، باور دارد كه بازرگان در اعتلاي انديشه هاي ملي بسيار تاثيرگذار بود. او به «شرق» گفت: «جايگاه والاي مرحوم بازرگان به هيچ وجه انكارشدني نيست. او در تمام مقاطع باور داشت كه بايد نظام سياسي بر طريق اصول دموكراتيك اداره شود و آزادي مطبوعات، احزاب و انتخابات در تمام سطوح وجود داشته باشد و مردم با مشاركت عمومي براي خود تعيين سرنوشت كنند. او باور داشت كه مي توان پس از انقلاب با قانون گذاري منسجم، دموكراسي را در تمام زمينه ها رايج كرد اما شرايط به گونه اي پيش رفت كه نتوانست آن طوركه بايد و شايد به انديشه هاي خود جامه عمل بپوشاند. بازرگان به شدت وطن پرست و پاك دامن بود. او با نگاهي فراخ، از انديشه هاي خود نيز انتقاد مي كرد و ابايي از پذيرش نقدها نداشت؛ چنين ديدگاهي نشان از باور قلبي او به اصل دموكراسي داشت».

 بازرگان يك شخصيت ديوان سالار

اين استاد دانشگاه در پاسخ به اين پرسش كه بازرگان تا چه حد به ايجاد انقلاب باور داشت، اظهار كرد: «بسياري از كساني كه به نظام بوروكراسي باور دارند، با انقلاب چندان موافق نيستند. اين يك موضوع پذيرفته شده در تاريخ جوامع است. پس از انقلاب فرانسه ديوان سالارها با غوغاهاي اجتماعي موافق نبودند زيرا باور داشتند كه انقلاب مي تواند بسياري از ساختارها را در هم بشكند. نخستين بار از انقلاب فرانسه برداشتي رمانتيك شد و از آن به بعد از بسياري از رخدادها تعبير انقلاب شد. در ايران نيز چنين موضوعي صادق است؛ بسياري از ديوان سالارهاي ايران يا همان كساني كه به نظام بوروكراسي باور داشتند، با انقلاب هم سو نبودند و نيستند؛ براي مثال مشروطه خواهان نمي خواستند كه مطلقا شاه برود، بلكه تمايل داشتند شاه به طور مشروط و منطبق بر قانون حكومت كند. همه ديوان سالارها از اميركبير تا مصدق و تا بازرگان در چنين چارچوب نظري اي تعريف مي شوند و موافق تغييرات حاد نبودند».

با بررسي ابعاد شخصيتي و نوع تفكر سياسي مهدي بازرگان مي توان دريافت كه او گرچه يك تئوريسين سياسي يا يك حقوق دان نبود، اما در مقام عمل با اعتقاد به اصل قانون گرايي نشان داد يك سيستم زماني مي تواند به توسعه سياسي و اجتماعي برسد كه به دور از هياهوها، قوانين مندرج را اجرا كند؛ اين نگاه از سوي بازرگان به معناي نفي اصالت انقلاب نبود، بلكه اتفاقا چنين باوري در راستاي تحكيم دموكراتيك بنيان هاي انقلاب اسلامي قرار داشت. شايد با آشكارشدن چنين گزاره هايي بسياري از نيروهاي سياسي عصر حاضر به صراحت از حذف بازرگان انتقاد مي كنند يا آنكه در مقام عمل بر منش او پيش مي روند.

از ذم تا مدح بازرگان


 روزنامه شرق، شماره 3354 به تاريخ 8/11/97، صفحه 2 (سياست)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 30 بار
    



آثار ديگري از " مهرشاد ايماني"

  شريعتي، معلمي جامانده از روزش
مهرشاد ايماني *، شرق 9/2/96
مشاهده متن    
  حقوق اقليت هاي ديني، نقض يا احقاق؟ / پرونده يي در باب حقوق اقليت ها از منظر فقهي و بين المللي در ايران
مهرشاد ايماني، اعتماد 19/8/90
مشاهده متن    
  پرسش و پاسخي با دكتر علي نجفي توانا پيرامون بحث ارتداد
مهرشاد ايماني، اعتماد 28/7/90
مشاهده متن    
  شيوه هاي ارزيابي خسارت معنوي در رويه قضايي ايران / گفت وگو با علي صابري وكيل پايه يك دادگستري
مهرشاد ايماني، اعتماد 21/7/90
مشاهده متن    
  ابهام در جايگاه حقوقي تشكيلات خودگردان فلسطين
مهرشاد ايماني، اعتماد 14/7/90
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
دو فصلنامه نقد كتاب ادبيات و هنر
متن مطالب شماره 1-2، بهار و تابستان 1397را در magiran بخوانيد.

 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است