|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه ايران97/11/18: طلاي سياه، بلاي شاه
magiran.com  > روزنامه ايران >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 7004
پنج شنبه 2 اسفند 1397


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID2825
magiran.com > روزنامه ايران > شماره 6995 18/11/97 > صفحه 18 (تاريخ) > متن
 
      


يادداشت 
طلاي سياه، بلاي شاه
نگاهي به نقش تاثيرگذار صنعت نفت در سرنگوني پادشاهي پهلوي

نويسنده: فرشيد خداداديان

بيست وهشت سال پس از ملي شدن نفت در زمستان 1329 اين بار و بازهم در فصل زمستان نفت، نقشي تاثيرگذار يافت و اعتصابات كاركنان اين صنعت در زمستان سال 1357 تيرخلاصي بود به نيم قرن حكمراني پهلوي ها بر ايران! حاكماني كه خود را بيش و پيش از هرچيز وابسته به نفت مي دانستند و همين وابستگي نفتي باعث بي توجهي به خواست و نظر مردم شده بود!

نقش نفت در بروز انقلاب از چند منظر قابل بررسي است؛ نوسانات قيمت جهاني نفت در سال هاي منتهي به 1357 كه علاوه بر مصرف گرايي، حاشيه نشيني و تنش هاي اجتماعي را به دنبال داشت. نااميدي دوستان «محمد رضا پهلوي» از نجات وي در كنفرانس گوادلوپ و نقش عربستان رقيب سنتي ايران در بازار نفت و البته نقش اعتصابات كاركنان صنعت نفت در سرنگوني شاه از جمله اين موارد هستند كه در ادامه به اختصار به آنها پرداخته خواهد شد.

آغاز افزايش چهار برابري قيمت نفت در بازارهاي جهاني از جنگ چهارم اعراب و اسرائيل در اكتبر 1973 ميلادي بود. نتيجه محدوديت صادرات از جانب كشورهاي صادركننده و تحريم واردات از سوي امريكا، افزايش قيمت هاي نفت در جهان بود. ايران از اين رهگذر سود كرد، اما نتوانست بدرستي از اين فرصت بهره ببرد. واردات فزاينده مواد مصرفي و تسليحات نظامي، مجموعه اقدامات شاه ايران براي تبديل شدن به پنجمين كشور صنعتي جهان بود و نكته مهم در وابستگي تمامي اين موارد به درآمدي كه البته هيچ تضميني براي استمرار آن وجود نداشت. صادرات غيرنفتي ايران تنها دو درصد از كل صادرات كشور بود.

درآمدهاي نفتي همچنين تاثير عميقي بر جمعيت شهري گذاشت. طي اين دوره جمعيت شهرها افزايشي انفجار گونه يافت. در حالي كه در سال 1345 تنها 38درصد از مردم ايران در شهرهايي با بيش از پنج هزار نفر جمعيت زندگي مي كردند، در سال 1355 تقريبا 48درصد از جمعيت كشور ساكن اين گونه شهرها شده بودند و در حالي كه در سال 1345 تنها 21درصد مردم در شهرهايي با جمعيت بيش از يكصد هزار نفر زندگي مي كردند، در سال 1355 حدود 29درصد در اين شهرها سكونت داشتند. جمعيت پايتخت از 2719730 نفر به 4496159 نفر افزايش يافت! اين موضوع رشد حاشيه نشيني و مشكلات ناشي از آن را به دنبال داشت. هرچه اختلاف سطح درآمد شمال شهر با جنوب شهر افزايش مي يافت، اختلاف طبقاتي را نيز به دنبال مي آورد و جامعه را به انبار باروتي آماده انفجار تبديل نمود. ضمن اينكه تورم نيز مهلك ترين نتيجه افزايش قيمت نفت براي اين جامعه شهري نامتوازن بود!

در عرصه جهاني نيز شاه بواسطه اين درآمدها دچار سوءتفاهم شد. وي در سال 1975 ميلادي گفت: «اشخاصي هستند كه تصور مي كنند و شايد هنوز هم چنين تصوري را دارند كه من يك بازيچه دست امريكا هستم. براي چه من بايد بپذيرم كه يك بازيچه باشم؟ دلايلي براي قدرت ما در دست است كه ما را نيرومندتر از هميشه خواهد كرد، بنابراين چه دليلي دارد كه ما آلت دست ديگران باشيم؟» اين ادعا البته براي شاه گران تمام شد و امريكا و ديگر كشورها را به رويارويي با ايران مصمم كرد!  

نشريه «ميدل ايست ژورنال»در شماره پاييز 2008 ميلادي خود مقاله اي مستند به اسناد سياستمداري به نام«اسكو كرافت» منتشر كرد كه مويد اين تصميم بود. بر اساس اين مقاله، بين امريكا و عربستان در سال 1976 ميلادي براي كاهش قيمت نفت تباني به عمل آمده بود. تباني كه علاوه بر تاثير در بازار جهاني نفت پايه هاي حكومت شاه را نيز متزلزل مي ساخت!

در نشست دسامبر 1976 اوپك در دوحه قطر، عربستان با هماهنگي امريكا تلاش جهت كاهش قيمت جهاني نفت را آغاز كرد.«شيخ احمدزكي يماني» وزير نفت عربستان كشورهاي عضو اوپك را تهديد كرد كه آن كشور تاثير افزايش بهاي نفت را با افزايش فروش نفت خود با قيمت پايين تر جبران خواهد كرد. سيستم دونرخي اوپك عملا تا شش ماه ضربات مهلكي بر اقتصاد ايران وارد كرد.

اعتراضات و اعتصاب هاي مردمي كه از مدتي قبل در ايران شروع شده بود با بحران مالي جديد ابعادي گسترده تر يافت و با رسيدن اين اعتراضات به كاركنان صنعت نفت، جلوه دوم تاثير نفت در سرنگوني حكومت پهلوي را ظاهر ساخت. در بحبوحه نهايي شدن اعتراضات انقلابي در ايران و پس از اتفاق سينما ركس آبادان در بيست و هشتم مرداد1357 اين اعتراضات بيشتر شد. يك ماه بعد و يك روز پس از هفدهم شهريور 1357 دامنه اعتصابات به كاركنان صنعت نفت رسيد. در 18شهريور بيش از هفتصد كارگر پالايشگاه تهران در اعتراض به حكومت نظامي اعتصاب كردند. دو روز بعد و در بيستم شهريور، كارگران پالايشگاه هاي اصفهان، شيراز، آبادان و تبريز به اين اعتصاب پيوستند.

اعتصاب در صنعت نفت با انتشار خبري از بانك مركزي گسترش بيشتري يافت. 27 شهريور كاركنان بانك مركزي نام 177 نفر از افرادي را منتشر كردند كه به ادعاي ايشان بيش از دو ميليارد دلار از كشور خارج كرده اند و در آن ليست نام مديرعامل وقت شركت ملي نفت ايران با اتهام خروج 60 ميليون دلار از كشور جلب توجه مي كرد! خبري كه البته بررسي صحت آن در فضاي انقلاب غيرممكن بود. هم زمان با گسترش فضاي انقلابي در كشور و در آبان ماه 1357 اعتصابات در پالايشگاه عظيم آبادان فراگير شد به حدي كه در پايان ماه، توليد به 150 هزار بشكه در روز يعني معادل يك چهارم توليد معمول سقوط كرد. ظرف چند هفته وضع نفت رو به وخامت گذاشت و صفوف طولاني مقابل پمپ بنزين ها به وجود آمد.

همزمان با اين اتفاقات، در جزاير «گوادلوپ» در شرق درياي كارائيب، روساي چهار قدرت بزرگ جهان به پيشنهاد فرانسه، گردهم آمدند و به بررسي رويدادهاي ايران و آينده آن پرداختند. در اين كنفرانس، «جيمي كارتر»، «هلموت اشميت» صدراعظم اسبق آلمان غربي، «جيمز كالاهان» نخست وزير انگلستان و«والري ژيسكار دستن» رئيس جمهوري وقت فرانسه با هدف حفظ منافع خود در ايران به تبادل نظر پرداختند. كارتر، معتقد بود به علت وضعيت حاكم بر ايران ديگر امكان حمايت از شاه وجود ندارد. وي توانست سران سه كشور ديگر حاضر در گوادلوپ را با خود همراه سازد. ضمن آنكه ژيسكار دستن نيز اميدوار بود با توجه به حضور «آيت الله روح الله خميني (امام ره)» در فرانسه بتواند نقش واسطه با نيروهاي مخالف رژيم شاهنشاهي را ايفا كند. با شكل گيري اين كنفرانس و سپس نتايج آن، محمدرضا پهلوي كه تصميم به خروج از ايران داشت، كار خود را به كلي تمام شده ديد و متوجه شد ديگر حمايت هاي پيشين غرب براي او و رژيم شاهنشاهي وجود ندارد.

به فاصله كمي پس از اعتصاب كاركنان نفت و قطع جريان نفت از ايران، نمايندگان كشورهاي خارجي چندين بار با نمايندگان رهبر انقلاب در «نوفل لوشاتو» ديدار كردند زيرا آنها بيش از هر چيز نگران قطع مستمر طلاي سياه ايران به بازارهاي جهاني بودند. در داخل ايران نيز تلاش نافرجام رژيم براي بازگرداندن آرامش در مناطق نفتخيز به نتيجه اي نرسيد و بدون شك از دست دادن كنترل بر مناطق نفتخيز ايران و اعتصابات كاركنان صنعت نفت، تير خلاصي بود بر رژيمي كه پايه هاي مردمي خود را از دست داده بود.

منابع:

1- آبراهاميان، يرواند، ايران بين دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدي و محمدابراهيم فتاحي، چاپ ششم 1380، نشر ني، تهران

2- استمپل، جان دي، درون انقلاب ايران، ترجمه منوچهر شجاعي، 1377، رسا، تهران

3- اسكات كوپر، آندرو، راند آخر در دوحه (مقاله در نشريه ميدل ايست ژورنال، پاييز 2008)، ترجمه احسان نوروزي، نشريه اينترنتي ايران در جهان، آذر1387

4- فرمانفرماييان، منوچهر (و رخسان فرمانفرماييان)، خون و نفت، ترجمه مهدي حقيقت خواه، چاپ دوم 1377، ققنوس، تهران

5- كاتوزيان، محمدعلي، اقتصاد سياسي ايران از مشروطه تا پايان سلسله پهلوي، ترجمه محمدرضا نفيسي و كامبيز عزيزي، چاپ هشتم 1381، نشر مركز، تهران

6- دانيل يرگين، تاريخ جهاني نفت، جلد دوم، ترجمه غلامحسين صالحيار، 1376، اطلاعات، تهران.


*پژوهشگر تاريخ نفتطلاي سياه، بلاي شاه


 روزنامه ايران، شماره 6995 به تاريخ 18/11/97، صفحه 18 (تاريخ)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 16 بار
    



آثار ديگري از " فرشيد خداداديان"

  نگاهي تطبيقي به مشروطه و نفت
فرشيد خداداديان، شرق 18/5/97
مشاهده متن    
  وقتي راهنماي موزه، مبصر موزه مي شود!
فرشيد خداداديان، شرق 30/1/97
مشاهده متن    
  بلاي سياه پهلوي / بازخواني تاثيرات اقتصاد تك محصولي «نفت» بر سرنگوني حكومت پهلوي
فرشيد خداداديان، شرق 12/11/96
مشاهده متن    
  تاثير فرهنگ ايران شهري يلدا بر باور جهاني كريسمس
فرشيد خداداديان، شرق 14/10/96
مشاهده متن    
  آري به «مدارا» جهان مي توان گرفت / به مناسبت هفتم آبان، روز بزرگداشت كوروش بزرگ
فرشيد خداداديان، شرق 4/8/96
مشاهده متن    
بيشتر ...

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
مجله مكانيك سيالات كاربردي
شماره 1 (پياپي 1201)
 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است