|  درخواست عضويت  |  رمز خود را فراموش کرده ايد؟  |  ورود اعضا [Sign in]
جستجوي پيشرفته مطالب   |  
 جستجو:  
روزنامه اعتماد98/2/17: نقش سدها، بايدها و نبايدها
magiran.com  > روزنامه اعتماد >  فهرست مطالب شماره
مشخصات نشريه
آخرين شماره
آرشيو شماره هاي گذشته
جستجوي مطالب
سايت اختصاصي
تماس با نشريه
شماره جديد اين نشريه
شماره 4383
شنبه 18 خرداد 1398


 راهنمای موضوعی نشريات
اين نشريه در گروه(های) زير قرار گرفته است:

?????


 
MGID3291
magiran.com > روزنامه اعتماد > شماره 4360 17/2/98 > صفحه 15 (محيط زيست) > متن
 
      


تحليل 
نقش سدها، بايدها و نبايدها
درس آموخته هايي از سيلاب فروردين 98

نويسنده: احمدرضا طبيب نژاد

در تعطيلات نوروز و بحبوحه ديد و بازديدهاي شيرين سال نو بود كه به ناگاه وقوع سيلاب در استان هاي غرب و جنوب غرب كشور باعث غافلگيري، بهت و ناراحتي مردم شد و خوشي و شيريني نوروزي را در كام هموطنان عزيزمان تلخ كرد. مشاهده تصاوير ناراحت كننده و بعضا دلخراش اين وقايع كه در رسانه ها پخش شده و در شبكه هاي اجتماعي دست به دست مي شد ضمن اندوه عميق، مرا به ياد خاطرات زندگي در اهواز در دوران كودكي و نوجواني انداخت. روزي را به ياد آوردم كه آب رودخانه كارون بزرگ به حدي بالا آمد كه علاوه بر خسارات وارده به دهات و نواحي اطراف، وارد شهر اهواز شده و ضمن مسدود كردن بسياري از معابر و خيابان ها و اختلال جدي در تردد عمومي در بسياري محلات فاضلاب خانه ها بالا زد يا سيلاب وارد خانه ها شد و صدمات گسترده اي به اموال مردم و زيرساخت هاي شهري وارد كرد. همچنين به ياد آوردم كه هر از گاهي خبر طغيان رودخانه كرخه و آسيب قابل توجه به محصولات كشاورزي منطقه و ديگر صدمات مالي و بعضا جاني را در اخبار استاني يا سراسري مي شنيديم.

از اوايل دهه 70 و آغاز دوران سازندگي پس از جنگ و توجه كشور به نياز حياتي و زيربنايي سدسازي، مطالعه و سپس احداث سدهاي بزرگي چون كرخه، مارون، كارون 3، كارون 4، سيمره و گتوند در دستور كار قرار گرفته و انجام شد. مخازن نسبتا بزرگ سدهاي ياد شده و ظرفيت ذخيره آب و كنترل سيلاب آنها باعث شد تا در دو دهه گذشته عملا شاهد شرايط به مراتب ايمن تري به لحاظ وقوع سيلاب در پايين دست سدهاي ياد شده، باشيم. همزماني اين امر با دوره خشكسالي اقليمي در كشور به همراه ضعف حافظه عمومي(كه به نظر مي رسد متاسفانه در حال تبديل شدن به يكي از ويژگي هاي فرهنگي و اجتماعي جامعه ماست) باعث شد تا خطر بالقوه وقوع سيلاب و صدمات ويرانگر ناشي از آن به تدريج در اذهان كمرنگ شده يا به دست فراموشي سپرده شود.

زياده روي در اين نوع نگرش به جايي رسيد كه حتي سدهاي ساخته شده موجود نيز از سوي برخي جريان ها و حتي مسوولين، نامتناسب با آبدهي و رژيم آورد رودخانه ها و بزرگ تر از نيازهاي واقعي كشور ارزيابي و معرفي شوند. يكي از نتايج نامطلوب اين تفكر غيرمسوولانه سهل انگاري در صيانت از حريم قانوني رودخانه ها و تجاوز و دست اندازي افراد منفعت طلب به حريم و زمين هاي حاشيه رودها بوده است. به طوري كه در پايين دست بسياري از سدها زمين هاي كشاورزي، باغات و حتي بعضا ساختمان هاي مسكوني تا نزديكي رودخانه ها پيش رفته و احداث شده اند. نمونه بارز اين شرايط و تبعات آن در پايين دست سد مخزني كرخه در سيلاب فروردين سال جاري به وضوح مشاهده شد. مطابق قانون حريم متناظر سيلاب 25 ساله(سيلابي كه هر 25 سال يك بار به وقوع مي پيوندد) بايد در پايين دست سدها رعايت شود. اين حريم براي سد كرخه متناظر سيلابي با دبي حدود 4 هزار مترمكعب بر ثانيه است. در حالي كه عملا تعدي به حريم رودخانه كرخه در سنوات گذشته به حدي بوده كه با تخليه دبي بالاي 400 مترمكعب بر ثانيه(حدود يك دهم مقدار متناظر با حريم قانوني) پايين دست دچار مشكل شده و آسيب و بروز خسارت اجتناب ناپذير بوده است. اين در حالي است كه در صورت رعايت حريم قانوني رودخانه، تخليه سيلاب مازاد بر ظرفيت مخزن سد كرخه كه به ناچار براي حفظ پايداري سد و حداكثر با دبي حدود 2هزار و 500 مترمكعب بر ثانيه صورت گرفت، مي توانست بدون خسارت يا با حداقل صدمات به پايين دست تخليه شود.

هر چند بررسي جامع دلايل بروز خسارات سنگين جاني و مالي ناشي از سيلاب ها نياز به كار دقيق كارشناسي و چند تخصصه دارد با اين وجود بررسي صحيح اين موضوع بدون در نظر گرفتن نقش و تاثير سدها به عنوان مهم ترين ابزارهاي شناخته شده بشري براي مهار و مديريت سيلاب امكان پذير نخواهد بود؛ لذا در اينجا با كمك آمار و ارقام نگاهي اجمالي خواهيم داشت به عملكرد سدهاي ساخته شده در دو حوضه بزرگ و مهم رودهاي كارون و كرخه در سيلاب هاي مخرب فروردين سال 98 تا شايد گوشه اي از واقعيت هاي ناديده گرفته شده در خصوص نقش حياتي اين سازه ها روشن شود.

روي رودخانه كارون مجموعا 5 سد به صورت متوالي احداث شده كه به ترتيب از بالادست به پايين دست عبارتند از كارون 4، كارون3، شهيد عباسپور، مسجدسليمان و گتوند كه به ترتيب داراي ظرفيت مخزن برابر 2هزار و 232، 2هزار و 970، 3هزار و 139، 230 و 4هزار و 670 ميليون مترمكعب هستند.

براي درك بهتر از بزرگي سيلاب هاي فروردين ماه 98 برخي آمار و ارقام مربوطه در ادامه ارايه مي شود. مطابق آمار رسمي سازمان هواشناسي كشور، حجم بارش ها در فروردين سال جاري در 50 سال گذشته بي سابقه بوده است. براساس گزارش هاي ثبت شده در سيلاب هاي فروردين ماه 98 حداكثر دبي لحظه اي ورودي به مخزن سد كارون 4 به عنوان سد موجود در بالادست مجموعه سدهاي ياد شده حدود 3هزار و 240 متر مكعب بر ثانيه و اين مقدار براي سد گتوند به عنوان سد موجود در پايين دست مجموعه سدهاي مذكور حدود 5 هزار و 330 متر مكعب بر ثانيه اندازه گيري شده است.

همچنين در حوضه رودخانه كرخه سد سيمره بر روي رود سيمره و سد كرخه روي رودخانه كرخه احداث شده اند. حجم مخازن سدهاي سيمره و كرخه به ترتيب 2هزار و 473 و 5 هزار و 273 ميليون مترمكعب است. اندازه گيري ها نشان مي دهد كه در سيلاب هاي فروردين ماه 98 حداكثر دبي لحظه اي ورودي به مخزن سد سيمره(واقع در بالادست سد كرخه) حدود 3هزار و 80 مترمكعب بر ثانيه و اين مقدار براي سد كرخه حدود 8هزار و 500 متر مكعب بر ثانيه اندازه گيري شده است.

تغييرات دبي متوسط روزانه آب ورودي، خروجي(تخليه شده) و تراز آب مخزن سد كارون 4 (بالادست ترين سد موجود روي حوضه رودخانه كارون) و سد كرخه در نمودارهاي رسمي نشان داده شده است.

مهم ترين و در عين حال ساده ترين نكته قابل برداشت با بررسي نمودارها اختلاف فاحش موجود بين دبي سيلاب ورودي به مخزن و دبي آب خروجي از آن در اوج سيلاب ها(حدود روز ششم براي سد كارون 4 و روز نهم براي سد كرخه) است كه آشكارا نشان دهنده نقش چشمگير اين سدها در كنترل و مهار سيلاب بوده است. اين امر با مشاهده افزايش نسبتا سريع تراز آب مخازن اين سدها در اوج سيلاب هاي فروردين سال جاري يعني حد فاصل چهارم تا پانزدهم فروردين 98 (سد كارون 4 حدود 4/20 متر و سد كرخه حدود 3/8 متر) به خوبي قابل تشخيص است.

گزارش هاي ثبت شده در بازه 10 روزه ياد شده(حد فاصل چهارم تا پانزدهم فروردين 98) نشان مي دهد كه حجم سيلاب ذخيره(مهار) شده توسط مخازن سدهاي كارون 4 و گتوند(احداث شده روي حوضه رودخانه كارون) به ترتيب حدود 540 و 380 ميليون مترمكعب و اين عدد براي سدهاي سيمره و كرخه(واقع روي حوضه رودخانه كرخه) به ترتيب حدود 510 و هزار و 350 ميليون مترمكعب بوده است. براي دستيابي به درك بهتر و ملموس تر از عملكرد سدها در مهار سيلاب اخير اشاره به يك معيار مقايسه اي مفيد خواهد بود. در اين راستا و مطابق آمار تنها در بازه زماني 10 روزه فوق الذكر حجم آبي كه فقط توسط دو سد سيمره و كرخه(سدهاي موجود روي حوضه رودخانه كرخه) مهار و ذخيره شده بيش از 9 برابر ظرفيت كل مخزن سد كرج است.

در كنار نقش مفيد و غيرقابل انكار سدها در مهار سيلاب ها و كاهش صدمات ناشي از آنها نبايد فراموش كرد كه آب شيرين ذخيره شده در پشت سدها كه با فرآيند ته نشيني در مخزن از سيلاب گل آلود مخرب به آب شيرين و گوارا تبديل مي شود بسيار با ارزش بوده و در جهان بي رحم امروز يك دارايي استراتژيك به شمار مي آيد. خصوصا در منطقه نسبتا كم آبي مانند خاورميانه كه هم اكنون تامين آب شرب و كشاورزي در بسياري از كشورهاي آن به چالشي مهم و جدي بدل شده است. از ياد نبريم كه در همين منطقه تقريبا كليه كشورهاي ثروتمند حاشيه خليج فارس به دليل فقدان مناطق كوهستاني مناسب، نبود رودخانه ها و عدم امكان سدسازي هر مترمكعب آب شيرين مورد نياز خود را به وسيله دستگاه هاي آب شيرين كن با هزينه هاي نسبي بسيار بالا و با فن آوري كه كاملا وابسته به خارج و در انحصار معدودي از كشورهاي پيشرفته دنياست به دست مي آورند. در حالي كه سدهاي ما طي سيلاب هاي بهار سال جاري ميلياردها مترمكعب آب شيرين را در مخازن خود ذخيره كردند كه ارزيابي اقتصادي منافع و ارزش آن خود مي تواند به عنوان موضوعي مستقل مورد تحليل و بررسي كارشناسي قرار گيرد. بايد توجه داشت كه سدهاي ياد شده همگي داراي نيروگاه هاي برقابي نسبتا بزرگي هستند كه مي توانند از آب ذخيره شده در زمان هاي مناسب براي توليد برق نيز استفاده كنند.

حال بياييد تا مطابق نظر برخي از منتقدين سدسازي تصور كنيم كه سدهاي مذكور ساخته نشده بود يا به قول اين منتقدان با احداث اين سدها اشتباهات جبران ناپذير ملي و زيست محيطي توسط «مافياي سدسازي» صورت نگرفته بود. گزارش ها نشان مي دهد كه در سيلاب هاي فروردين 98 بيشترين صدمات و خسارات در پايين دست سد كرخه به وقوع پيوسته است. اين آسيب ها در شرايطي رخ داده اند كه مطابق توضيحات ارايه شده حداكثر دبي تخليه شده از مخزن سد كرخه در اين دوره به حدود 2هزار و 500 مترمكعب بر ثانيه محدود بوده است. مطابق آمار ارايه شده در صورت عدم وجود سدهاي سيمره و خصوصا كرخه، سيلابي با دبي بيش از 8 هزار و 500 متر مكعب بر ثانيه در پايين دست اين رودها جاري مي شد و خدا مي داند كه در اين شرايط ابعاد خسارات و آسيب هاي جاني و مالي و تبعات اجتماعي يا حتي سياسي ناشي از آن چه ميزان بود.

اين منتقدين كه متاسفانه در سال هاي اخير با ناديده گرفتن منافع و مصالح ملي تريبون هاي متعددي از سينما و مطبوعات گرفته تا تلويزيون هاي بيگانه و معاند را براي سياه نمايي و تخريب وجه صنعت سدسازي و رسيدن به اهداف شخصي، جناحي و سودجويانه خود در اختيار داشته اند بايد به اين پرسش هاي مهم پاسخ دهند كه اگر در تعطيلات نوروز 98 حجم آب حدود 2 ميليارد مترمكعب در حوضه رودخانه كرخه توسط سدهاي موجود مهار نمي شد با چه روش ها و ابزار ديگري مي شد از بروز خسارات فاجعه بار ملي و انساني جلوگيري كرد؟ چه كسي مي توانست جوابگوي خانواده هاي خيل عزيزان از دست رفته و صدمات جبران ناپذير وارده بر زيرساخت هاي اساسي كشور باشد؟

بايد توجه داشت كه روي حوضه رودخانه كرخه سدهاي ديگري ازجمله سد تنگ معشوره و كوران بوزان نيز در سال هاي گذشته مطالعه و طراحي شده بود كه متاسفانه به دليل تبليغات منفي ياد شده و خارج شدن سدسازي از فعاليت هاي عمراني اولويت دار دولت در سال هاي اخير، اجراي اين سدها در راستاي همراهي با موج فراگير مخالفت كور با صنعت سدسازي، منتفي يا به تاخير افتاده است. درحالي كه اگر سدهاي ياد شده پيش از اين و در زمان مناسب احداث شده بودند با توجه به توان ذخيره سيلاب آنها در بهار امسال شاهد خسارات ناچيز يا به مراتب كمتري در پايين دست رودخانه كرخه بوديم. مويد اين ادعا آن است كه با توجه به وجود سدهاي بيشتر روي حوضه رود كارون(5 سد) و ظرفيت ذخيره بيشتر و امكان مديريت بهتر، صدمات و خسارات وارده در پايين دست حوضه رودخانه كارون كمتر از صدمات وارده در حوضه رود كرخه بوده است. ناگفته نماند كه در بالادست سد دز، سد بختياري همچنين روي سرشاخه هاي رودخانه كارون سدهاي بازفت و خرسان ها مطالعه و طراحي شده اند كه اگر به موقع ساخته شده بودند، مي توانستند نقش بسيار مفيدي در مهار هر چه بيشتر سيلاب داشته باشند.

لازم است تصريح شود كه اين نوشتار قصد ندارد، فعاليت هاي انجام شده در صنعت سدسازي كشور را كاملا عاري از هر گونه اشتباه و خطا جلوه دهد. چراكه به ندرت مي توان صنعت يا حرفه اي را يافت كه در طول سير تكاملي خود به طور كلي از اشتباه و نقصان بري باشد. خصوصا اگر اين صنعت از جمله صنايع پيشرو و نوآور به شمار آيد. به عنوان مثال مي توان به اين تجربه تاريخي اشاره كرد كه يكي از كشورهايي كه بيشترين آمار شكست و تخريب سدها(عمدتا در نيمه اول قرن بيستم) در آن به ثبت رسيده است، كشور ايالات متحده امريكاست كه كشوري پيشرو در صنعت سدسازي به شمار مي آيد ولي اشتباهات و نواقص ياد شده نه تنها باعث نشد كه صنعت سدسازي در آمريكا متوقف شود بلكه آنها با درس گرفتن از اشتباهات و خطاهاي گذشته دانش خود را توسعه داده و بسياري از استانداردها و دستورالعمل هاي طراحي و اجراي سدها را تدوين كردند. اين كشور سال ها پيش متناسب با نياز خود تقريبا در تمام ساختگاه هاي ممكن نسبت به احداث سد و ديگر سازه هاي آبي اقدام كرده است. به طوري كه امروزه مجموعه اي از بزرگ ترين سامانه هاي ذخيره و انتقال آب جهان را در سرتاسر كشور پهناور خود در اختيار دارد.

در كشور عزيزمان نيز بدون شك صنعت سدسازي يكي از صنايع پيشرو، به روز و خودكفاست كه امروزه توان و دانش فني آن نزد مهندسان و متخصصان داخلي به سطحي رسيده كه به خوبي با بزرگ ترين و با سابقه ترين شركت هاي بين المللي جهان رقابت كرده و در بسياري موارد نيز برنده مناقصات و رقابت هاي فني است. ليكن ويژگي پيشرو بودن اين صنعت باعث شده كه در برخي موارد به طور ناخواسته شاهد نواقص و اشتباهاتي باشيم كه بايد به جاي دلسرد شدن يا نقد مخرب و زير سوال بردن منطق و اساس صنعت زيربنايي سدسازي با آسيب شناسي كارشناسانه، خطاهاي خود را شناسايي نموده، از آنها درس گرفته و آموخته هاي حاصل را چراغ راه آينده سازيم.

در خاتمه ضمن ابراز تاسف و همدردي با هموطناني كه در اثر سيلاب هاي فروردين ماه سال جاري عزيزان خود را از دست داده اند يا متحمل خسارات سنگين مالي شده اند، خاطرنشان مي كند كه سيلاب ها از ديرباز يكي از مخرب ترين بلاياي طبيعي تهديد كننده جان و مال بشر بوده اند. امروزه با پيشرفت علم و فناوري در بسياري از كشورهاي پيشرفته و در حال توسعه جهان با برنامه ريزي و اقدامات به موقع و موثر نه تنها اين تهديد خطرناك به خوبي مهار و مديريت مي شود بلكه به فرصت هاي بزرگ نيز تبديل مي شود. سدسازي تنها راه مقابله با خسارات و صدمات سيل نيست ولي بدون ترديد مهم ترين و موثرترين راهكار و ابزار شناخته شده بشري براي مهار اين پديده مخرب است. از ديگر راهكارها و روش هايي كه براي كاهش و مديريت سيلاب بايد در كنار سدسازي مد نظر قرار گيرند، مي توان به تقويت پوشش گياهي در حوضه هاي آبريز بالادست، جلوگيري از تخريب جنگل ها، آبخيزداري، مديريت رودخانه، صيانت از حريم قانوني رودها، رفع تصرف در نقاط آسيب پذير، لايروبي رودخانه ها و... اشاره كرد. هر چند بايد به خاطر داشت كه انجام راهكارهاي ياد شده بدون احداث سدهاي مخزني كه توان ذخيره حجم قابل توجه سيلاب هاي ناگهاني را دارا باشند، كارايي لازم را نخواهد داشت.

اميد است با اتكا به درس آموخته هاي سيلاب هاي اخير كه با هزينه هاي گزاف جاني و مالي براي كشور به دست آمده اند با تغيير نگرش هاي كوته بينانه و تندروي هاي غيرمنصفانه گذشته، فرصت ها و نيازهاي توسعه پايدار كشور در زمينه صنعت آب را بازنگري و بازتعريف كرده و به جاي جدل هاي بي حاصل و انتقادهاي مخرب، غيركارشناسي و غيرمسوولانه از اقدامات انجام شده در عرصه سدسازي كشور در فضايي آرام و به دور از غرض ورزي هاي جناحي و تسويه حساب هاي سياسي با تامل و بازانديشي به منافع و مصالح ملي خود گام هايي عملي و موثر در مسير استفاده بهينه از ظرفيت ها و فرصت هاي فراموش شده صنعت آب كشور با هدف آينده اي بهتر و سرافرازي هر چه بيشتر كشور عزيزمان برداريم.

سيل بهار 1398 بحثي قديمي را دوباره به ميان كشيده است و عده اي از سدسازي و حتي ساختن سدهاي جديد دفاع كرده و در مقابل مخالفان سدسازي نيز به مخالفت با آنها پرداخته اند. هر دو ديدگاه استدلال هاي خود را دارند. روزنامه اعتماد براي واكاوي بيشتر آثار و تبعات سيل 98 و بررسي نقش سدها يا شيوه هاي ديگر نگاه ها و تحليل هاي متخصصان را منعكس خواهد كرد. مطلبي كه 20 فروردين 98 در صفحه محيط زيست چاپ شد يكي از همين مطالب بود. پس از آن تحليلي از فاطمه ظفرنژاد در همين صفحه محيط زيست به تاريخ 3 ارديبهشت98 منتشر شد كه در آن به انتقاد از وضعيت سدسازي و سياست ها پرداخته شده بود. از آنجا كه روزنامه اعتماد اعلام كرد آمادگي دارد ديدگاه هاي مختلف در اين باره را در صفحه محيط زيست منتشر كند و در اين بحث مهم و سرنوشت ساز به موافقان و مخالفان سدسازي مجال طرح ديدگاه و پاسخ بدهد اينك مطلبي از «احمدرضا طبيب نژاد» كارشناس صنعت آب پيش روي شماست كه در آن به نقش سدهاي خوزستان در كنترل سيلاب بهارامسال در اين استان پرداخته است.

*كارشناس صنعت آبنقش سدها، بايدها و نبايدها


 روزنامه اعتماد، شماره 4360 به تاريخ 17/2/98، صفحه 15 (محيط زيست)

لينک کوتاه به اين مطلب:   
 


    دفعات مطالعه اين مطلب: 8 بار
    

 

 
 
چاپ مطلب
ارسال مطلب به دوستان

معرفی سايت به ديگران
گزارش اشکال در اطلاعات
اشتراک نشريات ديگر



 

اعتماد
ايران
جام جم
دنياي اقتصاد
رسالت
شرق
كيهان
 پيشخوان
مجله بيماري هاي كليه
شماره 2 (پياپي 65)
 

 

سايت را به دوستان خود معرفی کنيد    
 1397-1380 کليه حقوق متعلق به سايت بانک اطلاعات نشريات کشور است.
اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت شرايط اعلام شده است.  کپی برداري و بازنشر اطلاعات به هر روش و با هر هدفی ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.
 

پشتيبانی سايت magiran.com (در ساعات اداری): 77512642  021
تهران، صندوق پستی 111-15655
فقط در مورد خدمات سايت با ما تماس بگيريد. در مورد محتوای اخبار و مطالب منتشر شده در مجلات و روزنامه ها اطلاعی نداريم!
 


توجه:
magiran.com پايگاهی مرجع است که با هدف اطلاع رسانی و دسترسی به همه مجلات کشور توسط بخش خصوصی و به صورت مستقل اداره می شود. همکاری نشريات عضو تنها مشارکت در تکميل و توسعه سايت است و مسئوليت چگونگی ارايه خدمات سايت بر عهده ايشان نمی باشد.



تمامي خدمات پایگاه magiran.com ، حسب مورد داراي مجوزهاي لازم از مراجع مربوطه مي‌باشند و فعاليت‌هاي اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوري اسلامي ايران است